راهنمای علمی داروهای ضدافسردگی: SSRI، SNRI، سهحلقهای، MAOI و داروهای دیگر؛ کاربردهای تأییدشده و خارج از برچسب، عوارض، تداخلها و پایش.
این صفحه برای آموزش عمومی است و جایگزین ارزیابی و تجویز فردی نیست. شروع، تغییر یا قطع دارو باید با نظر پزشک انجام شود.
برای مشاهده کاربردهای تأییدشده و خارج از برچسب، عوارض شایع و جدی، تداخلها و پایش هر دارو، راهنمای همان دارو را انتخاب کنید.
ضدافسردگیها شامل مهارکنندههای انتخابی بازجذب سروتونین (SSRI)، مهارکنندههای بازجذب سروتونین و نورآدرنالین (SNRI)، داروهای سهحلقهای، مهارکنندههای MAO و داروهای دیگری با سازوکارهای متفاوتاند. در بسیاری از تشخیصها، تفاوت اصلی میان گزینههای مؤثر بیشتر در عوارض، تداخلها، سابقه پاسخ، بیماریهای همزمان و تناسب با نیاز فرد است تا یک رتبهبندی ساده. اثر درمانی معمولاً فوری نیست و انتخاب یا تغییر دارو باید پس از ارزیابی بالینی انجام شود.
گروههای مختلف ضدافسردگی بازجذب یا سوختوساز پیامرسانهایی مانند سروتونین، نورآدرنالین و گاهی دوپامین را تغییر میدهند یا بر گیرندههای آنها اثر میگذارند. این توضیح، نقشهای ساده از سازوکار داروست؛ افسردگی صرفاً «کمبود سروتونین» نیست و پاسخ درمانی از برهمکنش مدارهای مغزی، انعطافپذیری عصبی، خواب، استرس، ژنتیک و عوامل روانیاجتماعی شکل میگیرد.
یک SSRI عمدتاً انتقال سروتونین را هدف میگیرد؛ SNRI بر سروتونین و نورآدرنالین اثر میگذارد؛ سهحلقهایها افزون بر این مسیرها گیرندههای دیگری را نیز درگیر میکنند؛ و داروهایی مانند بوپروپیون، میرتازاپین، ورتیوکستین یا آگوملاتین الگوهای متفاوتی دارند. به همین دلیل خوابآلودگی، فعالکنندگی، عوارض جنسی، تغییر وزن، تداخل و نیاز به پایش در همه داروها یکسان نیست.
تغییر شیمیایی اولیه میتواند زود آغاز شود، اما بهبود پایدار خلق، اضطراب، انگیزه یا کارکرد معمولاً به سازگاری تدریجی شبکههای عصبی و روند بیماری وابسته است. زمان پاسخ میان افراد، تشخیصها و نشانهها فرق دارد؛ بنابراین این صفحه وعده زمانی قطعی نمیدهد و پاسخ باید همراه با عوارض و عملکرد ارزیابی شود.
هدف این داروها کاهش نشانههای اختلال و بازگشت کارکرد است؛ نه ایجاد سرخوشی مصنوعی در فرد سالم.
میانگین اثربخشی گروهی، پاسخ یک فرد را تضمین نمیکند. تحملپذیری، بیماریهای همراه و ترجیح آگاهانه اهمیت زیادی دارند.
بهبود با یک ضدافسردگی بهتنهایی اثبات نمیکند که علت نشانهها افسردگی یا کمبود یک پیامرسان بوده است.
بعضی داروها پس از کاهش یا قطع ناگهانی میتوانند علائم قطع بدهند. این پدیده با وسوسه و مصرف اجباری اختلال مصرف ماده یکی نیست، هرچند از نظر بالینی مهم است.
در بسیاری از موارد، رواندرمانی، مداخلات اجتماعی، اصلاح خواب و رسیدگی به بیماریهای همراه نیز باید همزمان بررسی شوند.
داروهایی مانند سرترالین، اسسیتالوپرام و فلوکستین در افسردگی و شماری از اختلالات اضطرابی/وسواسی کاربرد گسترده دارند. الگوی عارضه میتواند شامل مشکلات گوارشی، تغییر خواب و عوارض جنسی باشد.
داروهایی مانند ونلافاکسین و دولوکستین بر سروتونین و نورآدرنالین اثر میگذارند. برخی علاوه بر اختلالات خلقی یا اضطرابی برای دردهای خاص نیز کاربرد دارند؛ فشار خون، علائم قطع و تداخلها بسته به دارو اهمیت پیدا میکند.
آمیتریپتیلین، نورتریپتیلین، ایمیپرامین و کلومیپرامین داروهایی قدیمیتر با اثر بر چند سامانه گیرندهایاند. عوارض آنتیکولینرژیک، افت فشار، هدایت قلبی و خطر مسمومیت موجب میشود انتخاب و پایش آنها دقیقتر باشد.
داروهایی مانند فنلزین یا ترانیلسیپرومین و در برخی کشورها موکلوبماید بر تجزیه مونوآمینها اثر میگذارند. تداخلهای دارویی و برای بعضی اعضا محدودیتهای غذایی مهماند؛ این گروه برای خوددرمانی مناسب نیست.
بوپروپیون، میرتازاپین، ترازودون، ورتیوکستین، ویلازودون و آگوملاتین مکانیسم و الگوی عارضه متفاوتی دارند؛ قرار گرفتن در یک بخش به معنی همارزی بالینی آنها نیست.
اسکتامین، کتامین خارج از برچسب در برخی نظامها، ترکیب دکسترومتورفانـبوپروپیون و درمانهای اختصاصی افسردگی پیرامون زایمان به محیط درمانی، معیارهای انتخاب و پایش ویژه نیاز دارند.
این چارچوب رتبهبندی «بهترین تا بدترین» نیست. تناسب هر گزینه به تشخیص، بیماریهای جسمی، داروهای همزمان، سابقه پاسخ و عارضه و ترجیح آگاهانه فرد وابسته است.
تفاوت در خوابآلودگی، بیخوابی یا فعالشدن میتواند با الگوی خواب، اضطراب و کارکرد روزانه فرد مرتبط باشد.
احتمال و نوع عوارض جنسی بین داروها یکسان نیست و باید در کنار وضعیت پایه و ترجیح آگاهانه فرد سنجیده شود.
برخی داروها با افزایش یا کاهش اشتها یا تغییر وزن همراه میشوند؛ جهت و اهمیت بالینی آن دارو-ویژه و فرد-ویژه است.
شدت علائم قطع میتواند با ویژگیهای همان دارو تفاوت داشته باشد. این تفاوت دلیل ارائه برنامه قطع عمومی یا خودسرانه نیست.
برای بعضی داروهای مشخص، وجود درد نوروپاتیک یا برخی وضعیتهای درد میتواند در تصمیم بالینی مطرح شود؛ این نقش به کل گروه تعمیم داده نمیشود.
تداخلهای سروتونرژیک، مسیرهای CYP، خطر خونریزی، QT و تداخلهای مهم مهارکنندههای MAO باید بر اساس داروی دقیق بررسی شوند.
بیماریهای جسمی میتوانند انتخاب، پایش یا تحملپذیری را تغییر دهند؛ نیاز به ECG یا آزمایش نیز برای همه افراد یکسان نیست.
پاسخ یا عارضه قبلی فرد و گاهی اطلاعات بالینی خانواده میتواند به تصمیمگیری کمک کند، بدون آنکه نتیجه را تضمین کند.
دادههای بارداری، عبور به شیر، سن و وضعیت سالمندی یا نوجوانی دارو-ویژهاند و باید همراه خطر بیماری درماننشده سنجیده شوند.
تهوع، اسهال یا ناراحتی گوارشی؛ سردرد؛ تغییر خواب یا انرژی؛ بیقراری اولیه؛ تعریق؛ لرزش؛ تغییر اشتها یا وزن و اختلالات جنسی از عوارض نسبتاً رایج برخی ضدافسردگیها هستند. هر فرد همه این عوارض را تجربه نمیکند و احتمال و شدت آنها میان داروها تفاوت دارد. خوابآلودگی در میرتازاپین یا بعضی سهحلقهایها برجستهتر است، در حالی که بعضی داروها میتوانند فعالکنندهتر باشند.
افکار یا رفتار خودکشی، بهویژه در سنین آسیبپذیر یا هنگام شروع و تغییر درمان؛ فعالشدن شدید، کاهش نیاز به خواب و نشانههای مانیا؛ تب، بیقراری، گیجی، تعریق، سفتی یا پرش عضله و اسهال به نفع سندرم سروتونین؛ تشنج؛ غش یا تپش قلب شدید؛ خونریزی غیرعادی؛ گیجی شدید ناشی از افت سدیم؛ و واکنش حساسیتی شدید نیازمند ارزیابی فوریاند. خطر دقیق به دارو، دوز تجویزشده، بیماری همراه و ترکیب دارویی وابسته است.
پیش از درمان، تشخیص، سابقه مانیا/هیپومانیا، خودکشی، تشنج، خونریزی، بیماری قلبی، کبدی یا کلیوی و داروهای همزمان بررسی میشود. در ادامه، شدت نشانهها، عملکرد، خواب، افکار خودکشی، فعالشدن، عوارض جنسی و پایبندی به درمان ارزیابی میشوند. فشار خون، ECG، سدیم، آزمایش کبد یا سطح دارو فقط برای بعضی داروها یا افراد لازم است؛ صفحه هر دارو دامنه دقیقتر را توضیح میدهد.
ترکیب چند داروی سروتونرژیک میتواند خطر سندرم سروتونین را بالا ببرد. مهارکنندههای مونوآمیناکسیداز (MAOI) با شمار مهمی از ضدافسردگیها، محرکها، داروهای سرماخوردگی و بعضی مسکنها تداخل جدی دارند. NSAIDها، آسپیرین و ضدانعقادها ممکن است همراه بعضی ضدافسردگیها خطر خونریزی را افزایش دهند. داروهای طولانیکننده QT و مهارکنندهها یا القاکنندههای CYP نیز میتوانند اهمیت داشته باشند. این فهرست کامل نیست و ایمنی یک ترکیب باید با داروساز یا پزشک و بر اساس داروی دقیق بررسی شود.
بعضی داروها پس از کاهش یا قطع ناگهانی علائم قطع میدهند؛ این با craving و مصرف اجباری تعریفکننده اختلال مصرف ماده یکی نیست، هرچند از نظر بالینی مهم است. معمولاً نباید ضدافسردگی را خودسرانه قطع کرد؛ قطع ناگهانی میتواند علائم قطع یا عود بیماری ایجاد کند. این صفحه برنامه کاهش دوز ارائه نمیکند.
«ضدافسردگی» یک برچسب بسیار کلی برای تصمیم بارداری است. دادههای تولیدمثلی، عبور به شیر، سن بارداری، دوز تجویزشده و خطر عود میان داروها فرق دارد. بیماری درماننشده نیز میتواند برای مادر، جنین و مراقبت پس از تولد پیامد داشته باشد. بارداری یا شیردهی دلیل قطع ناگهانی خودسرانه نیست؛ تصمیم باید بهصورت دارو-ویژه و با مشارکت روانپزشک و متخصص زنان/اطفال گرفته شود.
تأیید دارو به سن و تشخیص وابسته است؛ تأیید یک SSRI برای OCD کودک به معنی تأیید همان دارو برای افسردگی همه سنین نیست. ارزیابی تشخیصی، نقش خانواده و مداخلات روانشناختی بخش اصلی برنامهاند. تغییرات رفتاری، بیقراری، فعالشدن، افکار خودکشی، خواب و عملکرد باید بهویژه در شروع یا تغییر درمان پیگیری شوند.
در سالمندان، افت سدیم، افت فشار و سقوط، خونریزی، تداخل ناشی از چنددارویی، طولانیشدن QT و بار آنتیکولینرژیک اهمیت بیشتری دارند. سهحلقهایها و داروهای خوابآور میتوانند گیجی، یبوست، احتباس ادرار یا اختلال تعادل را تشدید کنند. انتخاب و پایش باید با وضعیت شناختی، کلیه، کبد و سایر داروها هماهنگ شود.
به معنای معمولِ اختلال مصرف ماده، اغلب ضدافسردگیها اعتیادآور محسوب نمیشوند؛ اما بعضی میتوانند در قطع ناگهانی علائم قطع ایجاد کنند. این تفاوت مهم است و قطع باید با برنامه پزشک باشد.
نام این گروه تاریخی است. برخی اعضا در اختلالات اضطرابی یا OCD اثربخشی و گاهی تأیید رسمی دارند، حتی اگر فرد افسرده نباشد.
سازوکار اصلی مشترک است، اما نیمهعمر، تداخلها، فعالکنندگی، عوارض جنسی، علائم قطع و تأییدهای رسمی متفاوتاند.
معمولاً نباید خودسرانه قطع شود؛ قطع ناگهانی میتواند علائم قطع یا عود بیماری ایجاد کند. این صفحه برنامه کاهش دوز ارائه نمیکند.
در افراد مستعد ممکن است فعالشدن، هیپومانیا یا مانیا رخ دهد؛ سابقه دوقطبی باید پیش از درمان بررسی شود.
یک برنده برای همه وجود ندارد. تشخیص، سابقه پاسخ، عوارض، بیماریهای همراه، تداخلها و ترجیح فرد انتخاب را شکل میدهند.
برای مقایسه گروههای اصلی دارویی، نقش هر گروه و نکات مشترک درباره مصرف و پایش.
برای آشنایی با طیف اختلالات افسردگی، نشانهها، ارزیابی و گزینههای درمانی.
برای آشنایی با انواع اختلالات اضطرابی و نقش درمانهای دارویی و روانشناختی.
