دانشنامه › درمان های روانشناختی › داروهای روانپزشکی › داروهای ADHD
راهنمای داروهای ADHD در کودک و بزرگسال: متیلفنیداتها، آمفتامینها، اتوموکستین و آگونیستهای آلفا-۲؛ عوارض، رشد، قلب و سوءمصرف.
این صفحه برای آموزش عمومی است و جایگزین ارزیابی و تجویز فردی نیست. شروع، تغییر یا قطع دارو باید با نظر پزشک انجام شود.
مقاله هر دارو، سنین و کاربردهای تأییدشده، فرمولاسیونها، عوارض، تداخل و پایش اختصاصی را توضیح میدهد.
داروهای ADHD به محرکها—خانواده متیلفنیدات و آمفتامین—و غیرمحرکها مانند اتوموکستین، ویلوکسازین، گوانفاسین و کلونیدین تقسیم میشوند. محرکها معمولاً شروع اثر سریعتری دارند؛ غیرمحرکها الگو و زمان پاسخ متفاوتی دارند. تأییدها، فرمولاسیونها و دسترسی با سن و کشور فرق میکند و پایش فشار خون، نبض، اشتها، رشد، خواب، خلق و امکان سوءمصرف ضروری است.
شبکههای توجه و کنترل اجرایی از پیامرسانی دوپامین و نورآدرنالین تأثیر میگیرند. داروها این سامانهها را به روشهای متفاوت تعدیل میکنند؛ ADHD به کمبود ساده یک ماده فروکاسته نمیشود.
متیلفنیداتها عمدتاً بازجذب دوپامین و نورآدرنالین را مهار میکنند؛ آمفتامینها افزون بر مهار بازجذب، آزادسازی را نیز افزایش میدهند. شکل کوتاهاثر و طولانیاثر، زمان پوشش را تغییر میدهد نه اصل تشخیص را.
اتوموکستین و ویلوکسازین غیرمحرکهایی با اثر نورآدرنرژیک یا سروتونرژیک متفاوتاند و اثرشان مانند محرکها فوری ارزیابی نمیشود. عوارض و هشدارها دارو-ویژه است.
گوانفاسین و کلونیدین آگونیستهای آلفا-۲ آدرنرژیکاند و میتوانند بر کنترل تکانه، برانگیختگی یا بعضی نشانههای همراه اثر بگذارند؛ خوابآلودگی، فشار خون و نبض اهمیت دارد.
نقش هر گروه به تشخیص معتبر ADHD، سن، اختلال عملکرد، بیماریهای همراه و وضعیت تأیید همان دارو بستگی دارد. استفاده درمانی برای ADHD با مصرف محرک بهمنظور افزایش عملکرد در فرد بدون اختلال یکسان نیست.
در کودکان، نوجوانان یا بزرگسالان منتخب برای درمان نشانههای اصلی ADHD به کار میروند. سن مجاز، شکل رهش و تأیید هر فرآورده کشورمحور است.
در برخی سنین و کشورها برای نشانههای اصلی ADHD استفاده میشوند. دسترسی، فرمولاسیون و کنترل قانونی متفاوت است و امکان سوءمصرف باید در تصمیم لحاظ شود.
گزینههای غیرمحرک با الگوی پاسخ تدریجیترند. تأیید هر دارو و گروه سنی متفاوت است و هشدارهای روانپزشکی، کبدی یا قلبی باید دارو-ویژه بررسی شوند.
غیرمحرکهایی هستند که در موقعیتهای مشخص بهتنهایی یا همراه درمان دیگر مطرح میشوند. فرمولاسیون و تأیید متفاوت است و خوابآلودگی، فشار خون و نبض اهمیت دارد.
بوپروپیون ممکن است در برخی موقعیتهای منتخب خارج از برچسب مطرح شود. مقاله مرجع آن در طبقه ضدافسردگیها قرار میگیرد و این صفحه آن را عضو اصلی مجموعه داروهای ADHD معرفی نمیکند.
کاربرد محرکها در نارکولپسی و موقعیتهای دیگر خارج از هدف اصلی این صفحه است. این کاربردها نباید با درمان ADHD یا مصرف برای ارتقای عملکرد فرد بدون اختلال مخلوط شوند.
بهترشدن تمرکز با محرک، تشخیص ADHD را ثابت نمیکند؛ افراد بدون ADHD نیز ممکن است اثر ذهنی احساس کنند.
هدف درمان، رفع اختلال عملکرد و بهبود کیفیت زندگی است، نه صرفاً ساعات کار یا نمره بیشتر.
دارو جایگزین آموزش والدین، حمایت مدرسه یا دانشگاه، مهارتهای سازماندهی و مدیریت علائم در بزرگسالان، خواب مناسب و درمان اختلالات همراه نیست.
همه محرکها یا غیرمحرکها یکسان نیستند و تبدیل دوز یا جابهجایی میان فرآوردهها کار خوددرمانی نیست.
صحبت از سوءمصرف باید بدون انگ باشد؛ نگهداری و تحویل ایمن دارو و جلوگیری از اشتراکگذاری بخشی از درمان است.
متیلفنیدات و دکسمتیلفنیدات در فرمولاسیونهای متعدد عرضه میشوند. تفاوت رهش میتواند شروع، مدت پوشش و افت اثر را تغییر دهد؛ نام تجاری معادل مستقیم فرمولاسیون دیگر نیست.
لیزدگزامفتامین و آمفتامینهای دیگر مکانیسم و کنترل قانونی متفاوتی دارند. کاهش اشتها، خواب، قلب و امکان سوءمصرف باید بررسی شود.
اتوموکستین و ویلوکسازین گزینههایی با پاسخ تدریجیتر و عوارض دارو-ویژهاند؛ نبود وضعیت «کنترلشده» به معنی بینیازی از پایش نیست.
گوانفاسین و کلونیدین میتوانند خوابآلودگی، افت فشار یا کندی نبض ایجاد کنند و قطع خودسرانهشان مناسب نیست.
این تقسیم درباره زمان آزادسازی و پوشش است. انتخاب آن به ساعات نیاز عملکردی، عوارض، دسترسی و ایمنی بستگی دارد؛ جدول معادلسازی دوز ارائه نمیشود.
انتخاب میان این گروهها فردی است و به سرعت موردنیاز پاسخ، طول پوشش، تحملپذیری، بیماریهای همراه، احتمال سوءمصرف و ترجیح آگاهانه فرد یا خانواده بستگی دارد.
این مقایسه رتبهبندی «بهترین تا بدترین» نیست. تفاوتها به تشخیص، بیماریهای جسمی، داروهای همزمان، سابقه پاسخ و عارضه، سن، بارداری و ترجیح آگاهانه فرد وابستهاند.
شروع اثر معمولاً سریع و طول پوشش وابسته به شکل رهش است. کاهش اشتها یا بیخوابی و افزایش نبض یا فشار ممکن است رخ دهد و پتانسیل سوءمصرف وجود دارد؛ فرمولاسیونها جایگزین ساده یکدیگر نیستند.
شروع و پوشش به فرآورده وابسته است. کاهش اشتها یا بیخوابی و افزایش نبض یا فشار ممکن است رخ دهد و پتانسیل سوءمصرف وجود دارد؛ دسترسی و قوانین کشورمحور است.
پاسخ معمولاً تدریجیتر است و تغییرات گوارشی، اشتها یا خواب ممکن است رخ دهد. نبض و فشار اهمیت دارد، پتانسیل سوءمصرف از محرکها کمتر است و هشدارهای روانپزشکی یا کبدی باید برای داروی مشخص بررسی شوند.
پاسخ تدریجی است و خوابآلودگی ممکن است رخ دهد. افت فشار و کندی نبض اهمیت دارد، الگوی سوءمصرف محرک را ندارند و قطع ناگهانی میتواند مشکلساز باشد.
سریعتر بودن آغاز اثر به معنی برتری همیشگی نیست. شکل رهش، ساعات نیاز عملکردی، افت اثر و امکان مصرف منظم باید بدون تبدیل خودسرانه فرآوردهها سنجیده شوند.
کاهش اشتها، تغییر مسیر وزن و دیرخوابیدن در انتخاب و پیگیری اهمیت دارند. در کودکان، روند قد و وزن و در همه سنین کیفیت خواب باید در طول زمان بررسی شود.
محرکها و بعضی غیرمحرکها میتوانند نبض یا فشار را افزایش دهند؛ آگونیستهای آلفا-۲ ممکن است آنها را کاهش دهند. سابقه شخصی و خانوادگی قلبی و علائم جدید در ارزیابی اهمیت دارد.
پتانسیل سوءمصرف میان داروها و فرآوردهها یکسان نیست. نسخه باید در محل امن و ترجیحاً قفلدار نگهداری شود؛ اشتراکگذاری، فروش یا مصرف خارج از نسخه ایمن نیست.
مقایسه فقط بر احساس تمرکز تکیه نمیکند. بهبود پایدار عملکرد در خانه، مدرسه، دانشگاه یا کار، همراه با عوارض و اهداف فردی، معیار مهم بازبینی درمان است.
کاهش اشتها، تغییر وزن، دیرخوابیدن، سردرد، درد شکم یا تهوع، خشکی دهان، افزایش خفیف نبض یا فشار و تحریکپذیری ممکن است رخ دهند. آگونیستهای آلفا-۲ بیشتر با خوابآلودگی، سرگیجه و افت فشار مرتبطاند. الگو به دارو، فرمولاسیون و زمان اثر وابسته است.
درد قفسه سینه، غش، تپش شدید یا نشانه عصبی جدید؛ روانپریشی، مانیا، پرخاشگری شدید یا افکار خودکشی؛ واکنش حساسیتی؛ آسیب کبدی احتمالی در داروهای مربوط؛ و نعوظ دردناک طولانی در داروهای مرتبط نیازمند ارزیابی سریعاند. خطر رویداد قلبی جدی پایین اما در افراد مستعد مهم است و سابقه شخصی و خانوادگی قلبی باید بررسی شود.
فشار خون و نبض، وزن و اشتها، قد و مسیر رشد در کودکان، خواب، خلق و اضطراب، تیک، نشانههای روانپریشی یا مانیا، و بهبود واقعی عملکرد در خانه، مدرسه یا کار پایش میشوند. الگوی مصرف، گمشدن نسخه، درخواست زودهنگام، اشتراکگذاری یا فروش دارو و شرایط نگهداری امن نیز بدون قضاوت بررسی میشود.
MAOIها با بسیاری از محرکها تداخل خطرناک دارند. محرکها و داروهای سمپاتومیمتیک دیگر میتوانند اثر قلبی یا فشاری را جمع کنند. مهارکنندهها یا القاکنندههای CYP سطح بعضی غیرمحرکها را تغییر میدهند و داروهای کاهنده فشار با آلفا-۲ها نیازمند توجهاند. فهرست کامل دارو و مکمل باید بررسی شود.
تغییر میان فرآوردههای کوتاهاثر و طولانیاثر یا میان خانوادههای دارویی، تبدیل ساده نام یا دوز نیست. قطع ناگهانی گوانفاسین یا کلونیدین میتواند فشار خون و نشانهها را تغییر دهد؛ قطع یا تغییر سایر داروها نیز به داروی دقیق، پاسخ و عارضه وابسته است. این صفحه برنامه تبدیل، کاهش یا قطع ارائه نمیکند و هر تغییر باید با نظر پزشک انجام شود.
داده و توصیه برای متیلفنیدات، آمفتامینها، اتوموکستین و دیگر غیرمحرکها یکسان نیست. در کنار مواجهه دارویی باید خطر اختلال عملکرد ADHD درماننشده—مانند رانندگی، ایمنی و مراقبت روزمره—سنجیده شود. تصمیم به ادامه، تغییر یا توقف باید دارو-ویژه و مشترک با تیم درمان باشد.
تشخیص باید از چند منبع و در بیش از یک محیط بررسی شود. رشد، اشتها، خواب، فشار و نبض و عملکرد خانه و مدرسه پایش شوند. آموزش والدین، همکاری والدین و معلمان و مداخلات رفتاری و تسهیلات آموزشی نقش اساسی دارند. دارو در ظرف قفلدار و دور از دسترس نگهداری و از اشتراکگذاری جلوگیری شود.
شواهد در سنین بالاتر محدودتر است و بیماری قلبی، فشار خون، خواب، اختلال شناختی و چنددارویی اهمیت بیشتری دارند. نشانههایی که دیرتر در زندگی ظاهر شدهاند باید از علل پزشکی، دارویی، خواب و خلق افتراق داده شوند؛ صرف مشکل تمرکز به معنی ADHD نیست.
محرکها معمولاً سریعتر اثر میکنند و پتانسیل سوءمصرف بیشتری دارند؛ غیرمحرکها تدریجیترند و عوارض متفاوتی دارند.
پتانسیل سوءمصرف و اختلال مصرف وجود دارد، بهویژه خارج از نسخه یا با شکلهای خاص. مصرف درمانی پایششده با سوءمصرف یکی نیست و باید ایمن مدیریت شود.
خیر. پاسخ دارویی اختصاصی ADHD نیست؛ تشخیص بر سابقه رشدی، نشانهها در چند محیط و اختلال عملکرد استوار است.
کاهش اشتها و کندشدن موقت مسیر وزن یا قد ممکن است؛ به همین دلیل رشد پایش میشود. تفسیر باید بر روند فردی باشد.
در زمان شروع، طول پوشش و افت اثر تفاوت دارند. تبدیل میان محصولات یا دوزها خودسرانه نیست.
خیر. نیازها متفاوتاند و آموزش، سازگاری محیطی و مهارتهای اجرایی اغلب همراه دارو لازماند.
برای مرور گروههای اصلی دارویی، اصول مقایسه، پایش و نکات ایمنی در درمانهای روانپزشکی.
برای آشنایی با ADHD و دیگر اختلالات رشدی–عصبی، نشانهها، ارزیابی و مسیرهای درمانی.
برای مرور رشد هیجانی، دشواریهای توجه، نقش خانواده و مدرسه و زمان نیاز به ارزیابی تخصصی.
