اختلالات رشدی–عصبی در دورهٔ رشد آغاز میشوند و بر یادگیری، زبان، توجه، تعامل اجتماعی، حرکت یا کارکرد انطباقی اثر میگذارند. ناتوانی هوشی، اختلالات ارتباط، طیف اوتیسم، اختلال نقص توجه بیشفعالی (ADHD)، اختلال یادگیری اختصاصی و اختلالات حرکتی و تیک در این خانواده قرار دارند.
شدت و ترکیب ویژگیها بسیار متنوع است و یک فرد ممکن است همزمان بیش از یک اختلال یا نقاط قوت مشخص داشته باشد. پیامدها در خانه، مدرسه، روابط و استقلال دیده میشوند و نیازها با سن و محیط تغییر میکنند؛ تفاوت رشدی به معنای فقدان توانایی یا ارزش نیست.
این صفحه نشانههای اختصاصی هر حوزه، ضرورت ارزیابی چندمحیطی، مداخلات آموزشی و توانبخشی و موارد نیازمند توجه سریع را شرح میدهد.
در ناتوانی هوشی، محدودیت هم در تواناییهای ذهنی و هم در کارکرد انطباقی مفهومی، اجتماعی و عملی وجود دارد و شدت بر اساس عملکرد روزمره تعیین میشود، نه عدد هوش بهتنهایی. اختلالات ارتباط بر زبان، گفتار یا کاربرد اجتماعی زبان اثر دارند و اختلال طیف اوتیسم با دشواری پایدار در ارتباط و تعامل اجتماعی همراه با رفتارها یا علایق محدود و تکراری و تفاوتهای حسی مشخص میشود.
ADHD الگوی پایدار بیتوجهی و یا بیشفعالی–تکانشگری است که از کودکی آغاز میشود، در بیش از یک محیط دیده میشود و عملکرد را مختل میکند. اختلال یادگیری اختصاصی بر خواندن، نوشتن یا ریاضی اثر دارد؛ اختلال هماهنگی رشد، حرکات قالبی و اختلالات تیک از جمله تورت حوزهٔ حرکتی را دربر میگیرند. عوامل ژنتیکی و رشد مغز، شرایط پیش از تولد و پیرامون تولد و محیط در ترکیبهای مختلف نقش دارند.
ارزیابی باید نشان دهد نشانهها در دورهٔ رشد آغاز شده، با سن و فرصت یادگیری نامتناسباند و در عملکرد واقعی مشکل ایجاد میکنند. برای ADHD وجود الگو در حداقل دو محیط و برای اختلال یادگیری تداوم مشکل با آموزش مناسب مهم است؛ اوتیسم با یک رفتار یا علاقهٔ خاص تشخیص داده نمیشود.
شنوایی و بینایی، اختلال زبان، اضطراب، تروما، محرومیت آموزشی، اختلال خواب، تشنج، بیماری ژنتیکی و عوارض دارو یا ماده بر اساس مورد بررسی میشوند. همابتلایی میان ADHD، اوتیسم، یادگیری، تیک، اضطراب و اختلال خواب شایع است و یک تشخیص، دیگری را خودکار رد نمیکند.
وجود برخی علائم بهتنهایی به معنای تشخیص قطعی نیست و ارزیابی حرفهای اهمیت دارد.
خانواده اختلالات رشد عصبی چند نوع طبقه «معین» و «نامعین» دارد. برخی به کل خانواده مربوطاند و برخی فقط برای ADHD، اختلالات تیک، ارتباط یا ناتوانی هوشی تعریف شدهاند. بنابراین تشخیص باقیمانده باید دقیقاً با حوزه رشدیِ غالب هماهنگ باشد و یک عنوان کلی را نمیتوان به همه مشکلات رشدی تعمیم داد.
عنوان کلی زمانی مطرح میشود که نشانههای رشد عصبی عملکرد را مختل میکنند، اما معیارهای هیچ تشخیص مشخصی کامل نیست و متخصص علت را ثبت میکند. نمونه منبع، اختلال رشد عصبی مرتبط با مواجهه پیش از تولد با الکل است که میتواند با طیفی از ناتوانیهای رشدی پس از مواجهه داخلرحمی همراه باشد.
در عنوان کلی «اختلال رشد عصبی نامعین»، نشانههای این خانواده عملکرد را مختل میکنند، اما معیارهای یک تشخیص مشخص کامل نیست و متخصص دلیل را ذکر نمیکند؛ اطلاعات ناکافی در بعضی ارزیابیهای اورژانسی میتواند زمینه استفاده باشد. منبع همچنین طبقههای نامعین اختصاصی برای ADHD و اختلالات تیک را با همین منطق، و «اختلال ارتباط نامعین» را برای نشانههای ارتباطیِ غالب بدون تشخیص دقیقتر، مستند میکند.
اختلال رشد هوشی نامعین کاربرد محدودتری دارد. منبع آن را برای افراد بالاتر از پنج سال و فقط در شرایط استثنایی در نظر میگیرد که سنجش شدت ناتوانی هوشی با روشهای موجود، به علت مشکلات حسی یا جسمی مانند نابینایی، ناشنوایی پیشزبانی یا ناتوانی حرکتی، رفتارهای مشکلساز شدید یا یک اختلال روانی همزمان دشوار یا ناممکن باشد. این عنوان نیازمند ارزیابی مجدد پس از مدتی است.
«نامعین» به معنای تأخیر رشدی خفیف یا تشخیص موقت خودکار نیست. تاریخچه رشد، عملکرد واقعی در چند محیط، شنوایی و بینایی، فرصت آموزش، سطح زبان، شرایط پزشکی و ژنتیکی، همابتلاییها و اطلاعات والدین و مدرسه باید بررسی شوند. این عناوین تنها با ارزیابی حرفهای تعیین میشوند.
تاریخچهٔ بارداری و تولد، نقاط عطف رشد، زبان، بازی، مدرسه، رفتار، خواب، خانواده و پزشکی گرفته میشود و کودک در موقعیت مناسب مشاهده میگردد. گزارش والد و معلم، کارنامه و نمونهٔ کار، ارزیابی شنوایی و بینایی و بررسی عصبی یا ژنتیکی در صورت اندیکاسیون اطلاعات مکمل میدهند.
آزمونهای شناختی و انطباقی، زبان و تحصیل، مقیاسهای ADHD و ابزارهای مشاهدهای اوتیسم برای پاسخ به سؤال مشخص استفاده میشوند؛ هیچ ابزار واحدی تشخیص همهٔ این اختلالها نیست. نتیجه آزمون روانشناختی به تنهایی تشخیص قطعی محسوب نمیشود.
در ADHD آموزش مدیریت والدین، مداخلات رفتاری کلاس، CBT متناسب با سن و آموزش سازماندهی به کاهش اختلال کمک میکند. در اوتیسم، مداخلات رشدی و رفتاری فردمحور، آموزش ارتباط و مهارت اجتماعی و CBT سازگارشده برای اضطراب یا تنظیم هیجان بر هدفهای مشخص تمرکز دارند.
آموزش گفتار و زبان برای اختلالات ارتباط، آموزش تخصصی خواندن و نوشتن یا ریاضی برای اختلال یادگیری و مداخلهٔ جامع رفتاری برای تیکها مانند وارونهسازی عادت به کار میرود. خانوادهدرمانی یا حمایت والدین برای کاهش تعارض و هماهنگی برنامه مفید است.
برای ADHD، محرکها و داروهای غیرمحرک پس از سنجش قلب، خواب، رشد، اشتها و اختلالات همراه استفاده میشوند. دارو مهارت آموزشی را جایگزین نمیکند و پاسخ در خانه و مدرسه باید پیگیری شود.
دارویی برای ویژگیهای اصلی اوتیسم یا ناتوانی هوشی وجود ندارد؛ دارو ممکن است برای تحریکپذیری شدید، پرخاشگری، ADHD، اضطراب، خواب یا سایر هدفهای مشخص انتخاب شود. برای تیکها برخی داروهای آلفا آگونیست یا ضدروانپریشی در موارد منتخب کاربرد دارند و تصمیم باید فردی و زیر نظر پزشک باشد.
مداخلهٔ زودهنگام، گفتاردرمانی، کاردرمانی، فیزیوتراپی، آموزش ویژه، تسهیلات امتحان و برنامهٔ آموزشی فردی باید بر نیاز عملکردی تنظیم شوند. فناوری کمکی، آموزش مهارتهای انطباقی و برنامهریزی گذار به بزرگسالی میتواند استقلال را افزایش دهد.
همکاری خانواده، مدرسه، پزشک و درمانگر و توجه به خواب، تغذیه، قلدری، مشارکت اجتماعی و نقاط قوت فرد بخش اصلی مراقبت است. حمایت نباید با تلاش برای حذف هویت یا تفاوتهای بیخطر فرد اشتباه شود.
تأخیر در نقاط عطف، پسرفت مهارت، مشکل پایدار زبان یا یادگیری، بیتوجهی یا تکانشگری در چند محیط، تیک آزاردهنده یا دشواری ارتباط و استقلال، ارزیابی رشدی و آموزشی را توجیه میکند. انتظار طولانی با امید به رفع خودبهخودی ممکن است فرصت حمایت زودهنگام را از بین ببرد.
پسرفت ناگهانی، تشنج، خودآسیبی، فرار یا پرسهزنی خطرناک، پرخاشگری شدید، نخوردن و ننوشیدن یا افکار خودکشی نیازمند ارزیابی سریع پزشکی یا روانپزشکی است.
برخی افراد به دلیل تکانشگری، درک محدود خطر، خودآسیبی یا پرسهزنی در معرض حادثهاند. پسرفت ناگهانی، تشنج، گمشدن، آسیبزدن شدید به خود یا دیگری یا بیان قصد خودکشی را اورژانسی در نظر بگیرید؛ ایمنسازی محیط و همراهی نزدیک باید با احترام به سن و استقلال فرد انجام شود.
خیر. برخی افراد عمدتاً بیتوجهاند و بیشفعالی آشکار ندارند؛ تشخیص به الگوی پایدار، شروع کودکی، چند محیط و اختلال عملکرد وابسته است.
خیر. زبان، توان شناختی، حسها، علایق و نیاز به حمایت بسیار متفاوتاند؛ به همین دلیل از طیف سخن گفته میشود.
خیر. توانایی ذهنی و کارکرد انطباقی مفهومی، اجتماعی و عملی هر دو سنجیده میشوند و شدت بر نیازهای روزمره تکیه دارد.
خیر. مشکل میتواند بهطور اختصاصی در خواندن، نوشتن یا ریاضی رخ دهد و باید فرصت آموزش، زبان و سایر عوامل نیز بررسی شوند.
شواهد منبع از یک علت ساده حمایت نمیکند؛ ADHD اختلالی رشدی–عصبی و چندعاملی است، هرچند محیط میتواند شدت و عملکرد را تغییر دهد.
آزمایش واحدی برای تشخیص اوتیسم وجود ندارد. تشخیص بر تاریخچهٔ رشد و مشاهدهٔ ارتباط و رفتار استوار است؛ بررسی ژنتیکی یا پزشکی در موارد منتخب علت همراه را میسنجد.
چون بسیاری از مشکلات در یادگیری و سازماندهی دیده میشوند، آموزش هدفمند، تسهیلات و هماهنگی معلم و خانواده بخش اصلی برنامهاند.
