طیف اسکیزوفرنی و سایر اختلالات روانپریش شامل اسکیزوفرنی، اختلال اسکیزوافکتیو، اسکیزوفرنیفرم، روانپریشی کوتاهمدت، اختلال هذیانی و برخی اختلالات ناشی از ماده یا بیماری پزشکی است. ویژگی مشترک میتواند هذیان، توهم، گفتار یا رفتار آشفته، کاتاتونیا یا علائم منفی باشد.
روانپریشی به معنای «دو شخصیتی» نیست و افراد مبتلا ذاتاً خشن نیستند. اختلال در واقعیتسنجی، شناخت و انگیزش میتواند تحصیل، کار، رابطه و خودمراقبتی را مختل کند؛ درمان زودهنگام و ترکیب دارو با حمایت روانی–اجتماعی پیامد را بهبود میدهد.
این صفحه ابعاد نشانه، ضرورت رد مواد و بیماریهای مغزی، ارزیابی خطر و درمانهای دارویی و توانبخشی را توضیح میدهد.
علائم مثبت شامل هذیان، توهم و آشفتگی فکر و رفتارند؛ علائم منفی شامل کاهش بیان هیجان، گفتار، انگیزه، لذت و میل به رابطهاند؛ و نقص توجه، حافظهٔ کاری و کارکرد اجرایی میتواند بُعد شناختی را تشکیل دهد. اسکیزوفرنی به ترکیب نشانه، مدت و افت عملکرد نیاز دارد و هیچ نشانه یا آزمایش منفردی مختص آن نیست.
زمانبندی رابطهٔ روانپریشی با دورههای خلق، اسکیزوفرنی را از اختلال اسکیزوافکتیو یا خلقی دارای ویژگی روانپریشانه جدا میکند. زمینه چندعاملی و رشدی–عصبی است و آمادگی پلیژنیک، عوامل پیش از تولد و محیطی و سامانههای دوپامین و گلوتامات در تعاملاند؛ مصرف کانابیس در افراد آسیبپذیر میتواند خطر یا عود را افزایش دهد اما علت واحد نیست.
تشخیص بر مصاحبه، معاینهٔ وضعیت روانی، سیر زمانی و افت عملکرد استوار است. محتوا باید با زبان، فرهنگ و باورهای مشترک جامعه سنجیده شود؛ باور نامعمول بهتنهایی هذیان نیست. اطلاعات خانواده یا تیم مراقبت، بهویژه هنگام کاهش بینش، ارزشمند است.
دلیریوم، صرع، تومور یا التهاب مغز، اختلالات غددی و خودایمنی، مصرف یا ترک مواد و داروها، افسردگی یا مانیا با روانپریشی، PTSD، اوتیسم و اختلالات شخصیت در افتراقاند. نخستین دوره، شروع ناگهانی، علامت عصبی یا تغییر سطح هوشیاری نیازمند بررسی پزشکی دقیقتر است.
وجود برخی علائم بهتنهایی به معنای تشخیص قطعی نیست و ارزیابی حرفهای اهمیت دارد.
برخی تظاهرات روانپریشانه ناراحتی یا اختلال قابلتوجه ایجاد میکنند، اما از نظر ترکیب نشانهها، شدت، مدت یا زمینه با معیارهای کامل اسکیزوفرنی، اختلال هذیانی، روانپریشی کوتاهمدت یا دیگر تشخیصهای اصلی این خانواده منطبق نیستند. طبقههای «معین» و «نامعین» امکان ثبت دقیقتر چنین وضعیتهایی را فراهم میکنند.
در این طبقه، متخصص دلیل مشخصِ کاملنشدن معیارهای یک اختلال نامگذاریشده را ثبت میکند. نمونههای منبع عبارتاند از:
در این طبقه، نشانههای روانپریشانه غالب و مختلکنندهاند، اما معیارهای تشخیص مشخص کامل نیست و متخصص دلیل دقیق را ذکر نمیکند. کمبود اطلاعات، بهویژه در برخی ارزیابیهای اورژانسی یا ارزیابی آغازین، میتواند زمینه استفاده باشد.
منبع جداگانه «کاتاتونی نامعین» را برای زمانی تعریف میکند که نشانههای شاخص کاتاتونی از نظر بالینی مهماند، اما اختلال روانی یا بیماری جسمی زمینهای هنوز روشن نیست، معیارهای کامل کاتاتونی فراهم نشده یا اطلاعات برای تشخیص دقیقتر کافی نیست.
هیچیک از این عنوانها را نمیتوان از روی یک توهم، باور نامعمول یا رفتار غیرعادی نتیجه گرفت. سطح هوشیاری، سیر زمانی، خلق، فرهنگ، مواد و داروها، بیماریهای عصبی و جسمی و اطلاعات همراهان باید بررسی شوند. شروع حاد، کاهش هوشیاری یا کاتاتونی میتواند نیازمند ارزیابی فوری پزشکی باشد.
ارزیابی نوع هذیان و توهم، سازمان فکر، علائم منفی و شناختی، خلق، مصرف مواد، خواب، عملکرد و توان خودمراقبتی را پوشش میدهد. خطر خودکشی، آسیب به دیگران، فرمانهای توهمی، دسترسی به سلاح و نیاز فوری به غذا، مسکن یا درمان پزشکی مستقیماً پرسیده میشود.
معاینهٔ جسمی و عصبی و آزمایش یا تصویربرداری بر حسب سن و ارائه برای رد علل دیگر انجام میشود. PANSS یا BPRS شدت را پیگیری میکنند و مقیاسهای حرکتی مانند AIMS عوارض درمان را میسنجند؛ هیچیک بهتنهایی تشخیص نمیدهند. نتیجه آزمون روانشناختی به تنهایی تشخیص قطعی محسوب نمیشود.
درمان شناختی رفتاری برای روانپریشی (CBTp) پس از ایجاد ثبات به بررسی معنا، ناراحتی و پاسخ به صداها یا باورها کمک میکند، بدون رویارویی تحقیرآمیز. درمان حمایتی، آموزش مهارتهای اجتماعی و مداخلات شناختی برای مشکلات کارکردی به کار میروند.
روانآموزی و درمان خانواده برای کاهش تعارض، شناخت عود و بهبود همکاری درمانی مهماند. رواندرمانی جای درمان دارویی در روانپریشی حاد را نمیگیرد، اما در کنار آن برای بازگشت به اهداف و کاهش عود نقش محوری دارد.
داروهای ضدروانپریشی پایهٔ درمان حاد و پیشگیری از عودند و انتخاب آنها بر پاسخ قبلی، عوارض متابولیک و حرکتی، پرولاکتین، قلب و ترجیح فرد استوار است. شکل تزریقی طولانیاثر برای برخی افراد با تصمیم مشترک میتواند پیوستگی درمان را آسان کند.
کلوزاپین در مقاومت درمانی و در برخی موارد خطر پایدار خودکشی جایگاه ویژه دارد و به پایش آزمایشگاهی منظم نیاز دارد. قطع ناگهانی میتواند عود ایجاد کند؛ شروع، تغییر یا قطع دارو فقط با پزشک و همراه پایش عوارض انجام میشود.
مدیریت مورد، درمان جامعهنگر، مسکن و حمایت مالی، اشتغال و تحصیل حمایتشده، بازتوانی شناختی و رسیدگی به سلامت جسمی اجزای ضروری مراقبتاند. درمان مصرف مواد و کاهش دخانیات باید در همان برنامه ادغام شود.
برنامهٔ مداخلهٔ زودهنگام در نخستین دوره، شناسایی علامتهای هشدار مانند بیخوابی و بدگمانی و طرح بحران مشترک با خانواده میتواند فاصلهٔ بدون درمان و عود را کاهش دهد.
شنیدن صدا، باورهای ثابت نگرانکننده، افت سریع عملکرد، گفتار یا رفتار آشفته، کنارهگیری شدید یا کاهش خودمراقبتی نیازمند ارزیابی حضوری است. شروع ناگهانی همراه تب، تشنج، سردرد شدید یا تغییر هوشیاری ابتدا فوریت پزشکی محسوب میشود.
صدای آمرانه برای آسیب، قصد خودکشی یا قتل، آشفتگی شدید، کاتاتونیا، نخوردن و ننوشیدن یا ناتوانی در تأمین پناه و ایمنی نیازمند کمک فوری است.
اگر فرد فرمان توهمی برای آسیب میشنود، قصد خودکشی یا آسیب به دیگری دارد، بسیار آشفته یا بیحرکت شده، واقعیتسنجیاش بهشدت مختل است یا نمیتواند غذا، آب و سرپناه خود را تأمین کند، فوراً ارزیابی اورژانسی بگیرید. آرام صحبت کنید، بحث مستقیم دربارهٔ باورها را تشدید نکنید و در خطر قریبالوقوع فرد را تنها نگذارید.
خیر. اسکیزوفرنی اختلالی در واقعیتسنجی، فکر، انگیزش و شناخت است؛ اختلال هویت تجزیهای تشخیصی متفاوت در خانوادهٔ گسستی است.
خیر. بیشتر افراد خشونتورز نیستند؛ خطر با عواملی مانند فرمان توهمی، مصرف مواد، سابقهٔ خشونت و درماننشدن سنجیده میشود و انگزنی آسیبزاست.
خیر. صدا میتواند در اختلال خلقی، تروما، مواد، بیماری عصبی یا وضعیتهای دیگر رخ دهد؛ شکل، زمینه و سایر نشانهها تعیینکنندهاند.
خیر. آزمایش برای رد علل جسمی و پایش درمان است؛ تشخیص بر مصاحبه، معاینه و سیر زمانی استوار است.
کاهش انگیزه، بیان هیجان، گفتار، لذت و ارتباط اجتماعی علائم منفیاند و باید از افسردگی، عارضهٔ دارو و محرومیت محیطی افتراق داده شوند.
آموزش خانواده به شناخت عود، ارتباط کمتنش، حل مسئله و حمایت از درمان کمک میکند و میتواند بار مراقبت را کاهش دهد.
وقتی فرمان آسیب، قصد خودکشی یا قتل، آشفتگی شدید، ناتوانی در خودمراقبتی، کاتاتونیا یا علائم پزشکی حاد وجود دارد، ارزیابی فوری لازم است.
