اختلال عصب‌شناختی-شناختی عروقی عمده یا خفیف: علائم، تشخیص و مدیریت

اختلال عصب‌شناختی-شناختی عروقی عمده یا خفیف (Major or Mild Vascular Neurocognitive Disorder) عنوانی است که در DSM-5-TR برای کاهش توانایی‌های شناختی ناشی از بیماری عروق مغزی به‌کار می‌رود. منظور این است که کارکردهای ذهنی فرد نسبت به سطح قبلی خودش افت کرده‌اند و عامل غالب این افت، آسیب‌های عروقی مغز است؛ آسیب‌هایی که می‌توانند پس از سکته، چندین سکتهٔ کوچک، یا بیماری رگ‌های کوچک مغز دیده شوند. از نظر بالینی، این تشخیص صرفاً به معنای «فراموشی» نیست، بلکه به وضعیتی اشاره دارد که در آن بین تغییرات شناختی و بیماری عروقی مغز یک ارتباط معنادار وجود دارد. تفاوت «عمده» و «خفیف» هم به‌طور کلی به شدت افت شناختی و میزان اثر آن بر استقلال روزمره مربوط می‌شود.

در یک نگاه ساده، هستهٔ این تشخیص بر ۳ بخش استوار است:

1. وجود افت شناختی نسبت به قبل: باید روشن باشد که کارکردهای شناختی فرد از سطح قبلی خودش پایین‌تر آمده‌اند، نه این‌که فقط تفاوت‌های طبیعی افراد با هم مقایسه شوند.
2. رابطهٔ بالینی با فرایند عروقی: افت شناختی باید از نظر زمان‌بندی یا الگوی بالینی با بیماری عروق مغزی جور دربیاید؛ مثلاً پس از سکته آشکار شود یا سیر آن با نوع آسیب عروقی هماهنگ باشد.
3. شواهد کافی از آسیب عروقی مغز: شرح حال، معاینه و در بسیاری موارد تصویربرداری مغزی باید نشان دهند که ضایعات عروقی واقعاً می‌توانند علت اصلی این تغییرات شناختی باشند.

اهمیت این اختلال در این است که می‌تواند بر تصمیم‌گیری، برنامه‌ریزی، پیگیری کارهای روزانه و کیفیت زندگی اثر بگذارد، و در عین حال معمولاً با بیماری‌های جسمی عروقی نیز گره خورده است. ۲ نکتهٔ راهنما برای فهم ادامهٔ مقاله این‌ها هستند: نخست، این اختلال یک تصویر یکنواخت ندارد و بسته به محل و گسترهٔ آسیب عروقی می‌تواند بسیار متفاوت دیده شود؛ دوم، برای درک آن معمولاً فقط توجه به شکایت ذهنی کافی نیست و کنار هم گذاشتن تاریخچهٔ پزشکی، معاینه و یافته‌های مغزی اهمیت دارد. در بخش‌های بعدی معمولاً دربارهٔ تظاهرهای بالینی، ارزیابی و رویکردهای درمانی بیشتر توضیح داده می‌شود.

علائم و نشانه‌های اختلال عصب‌شناختی-شناختی عروقی

این اختلال می‌تواند الگوهای متفاوتی داشته باشد، چون آسیب عروقی مغز از نظر محل، وسعت و نوع یکسان نیست. در بعضی افراد تغییرات شناختی پس از یک سکته به‌طور نسبتاً ناگهانی جلب توجه می‌کند، در بعضی دیگر افت عملکرد به‌صورت پله‌پله یا نوسانی دیده می‌شود، و گاهی نیز شروع آن تدریجی‌تر است. یکی از نکته‌های بالینی مهم این است که مشکل همیشه با فراموشی آشکار آغاز نمی‌شود و گاهی کاهش سرعت فکر کردن و به‌هم‌ریختگی در برنامه‌ریزی زودتر از اختلال حافظه دیده می‌شود.

تغییرات شناختی شایع

• کند شدن پردازش ذهنی: فرد برای فهمیدن، پاسخ دادن، دنبال کردن گفتگو یا انجام کارهای چندمرحله‌ای به زمان بیشتری نیاز پیدا می‌کند.
• اختلال در توجه پیچیده: نگه‌داشتن تمرکز، جابه‌جایی بین دو کار، یا پیگیری هم‌زمان چند محرک سخت‌تر می‌شود.
• مشکل در کارکردهای اجرایی: برنامه‌ریزی، تصمیم‌گیری، اولویت‌بندی، حل مسئله، آغاز کردن کارها و ادامه‌دادن منظم آن‌ها مختل می‌شود.
• افت انعطاف‌پذیری ذهنی: سازگار شدن با تغییر برنامه یا تغییر روش انجام کار ممکن است دشوارتر شود.
• اختلال حافظه ممکن است وجود داشته باشد: اما در برخی افراد، به‌ویژه در شروع، مشکلات توجه و سازمان‌دهی از فراموشی برجسته‌تر است.

نحوه بروز در زندگی روزمره

این تغییرات معمولاً در کارهایی خود را نشان می‌دهند که نیاز به نظم ذهنی و سرعت عمل دارند: مدیریت داروها، امور مالی، رانندگی یا مسیر‌یابی، پیگیری قرارها، انجام مراحل یک کار اداری یا خانه‌داری، و کنار آمدن با موقعیت‌های تازه. فرد ممکن است قبلاً بتواند یک کار را انجام دهد، اما اکنون همان کار را آهسته‌تر، با خطاهای بیشتر، یا با نیاز به یادآوری و کمک انجام دهد.

در محیط کار یا تحصیل، افت بازدهی اغلب بیشتر در قالب کندی، حواس‌پرتی، دشواری در سازمان‌دهی و کاهش توان تصمیم‌گیری دیده می‌شود. در روابط خانوادگی نیز این تغییرات ممکن است به‌صورت وابستگی بیشتر، سوءتفاهم درباره «بی‌انگیزگی» یا فشار بر مراقبان و نزدیکان بروز کند.

تغییرات خلقی و رفتاری همراه

در برخی افراد، تغییرات خلق و شخصیت بخشی از تصویر بالینی است. ممکن است نشانه‌هایی مانند این‌ها دیده شود:

• کاهش انگیزه و ابتکار عمل
• بی‌میلی یا کم‌فعالی ارادی
• افسردگی یا غمگینی، به‌ویژه در سنین بالاتر
• کندی روانی‌حرکتی
• نوسان‌پذیری هیجانی؛ مثلاً زودرنجی، گریه یا خنده‌ای که کنترل آن سخت‌تر شده است

در بعضی سالمندان، شروع دیرهنگام علائم افسردگی همراه با کندی روانی‌حرکتی و مشکل در کارکردهای اجرایی می‌تواند بخشی از نحوه بروز این اختلال باشد.

نشانه‌های عصبی و جسمی همراه

اگر تغییرات شناختی با بیماری عروقی مغز مرتبط باشند، گاهی سابقه سکته یا حملات گذرای کم‌خونی مغز در شرح حال وجود دارد. همچنین ممکن است بعضی نشانه‌های عصبی همراه دیده شود؛ مانند ضعف یک‌طرفه بدن، اختلال میدان بینایی، یا نشانه‌هایی که با آسیب‌های سکته‌ای سازگارند. این ویژگی‌ها در همه افراد وجود ندارند، اما وقتی حاضر باشند، ظاهر بالینی را مشخص‌تر می‌کنند.

الگوی سیر علائم در ظاهر بالینی

در این اختلال، افت عملکرد همیشه به‌صورت یکنواخت و پیوسته نیست. بعضی افراد دوره‌هایی از ثبات نسبی دارند و سپس پس از یک رویداد عروقی یا تغییرات تازه، افت بیشتری نشان می‌دهند. در برخی دیگر، سیر آهسته‌تر است اما با رویدادهای کوچک و ظریف همراه می‌شود که به‌تدریج کارکرد روزانه را تحت تأثیر قرار می‌دهد.

الگوی علائم در افراد مختلف یکسان نیست و تشخیص قطعی فقط با ارزیابی بالینی انجام می‌شود.

تشخیص اختلال عصب‌شناختی-شناختی عروقی عمده یا خفیف چگونه انجام می‌شود؟

تشخیص بر چه اساسی گذاشته می‌شود؟

تشخیص اختلال عصب‌شناختی-شناختی عروقی عمده یا خفیف فقط با یک علامت، یک پرسش‌نامه، یا حتی یک تصویر مغزی به‌تنهایی انجام نمی‌شود. ارزیابی معمولاً به‌وسیلهٔ روان‌پزشک، متخصص مغز و اعصاب، و در بسیاری از موارد با کمک روان‌شناس برای سنجش شناختی انجام می‌شود. هدف این است که هم وجود افت شناختی ثابت شود و هم روشن شود که بیماری عروقی مغز واقعاً علت اصلی این افت است.

در عمل، پزشک معمولاً این موارد را کنار هم می‌گذارد: شرح‌حال دقیق از زمان شروع و سیر علائم، اطلاعات خانواده یا مراقب دربارهٔ سطح عملکرد قبلی فرد، سابقهٔ سکته یا حملات عروقی مغز، معاینهٔ عصبی و جسمی، بررسی داروها و بیماری‌های همراه، و در صورت نیاز ارزیابی شناختی و تصویربرداری مغز. چون بعضی افراد متوجه تغییرات خود نمی‌شوند، اطلاعات فرد نزدیک به بیمار گاهی برای تشخیص بسیار مهم است.

نکتهٔ مهم این است که زمان شروع اختلال لزوماً همان زمانی نیست که تشخیص داده می‌شود. ممکن است افت شناختی درست پس از یک سکته شروع شده باشد، اما ماه‌ها بعد، وقتی مشکلات در مدیریت امور روزمره آشکارتر می‌شود، تشخیص مطرح شود. در بعضی افراد هم سیر بیماری پله‌پله یا نوسانی است، و در بعضی دیگر به‌ویژه در درگیری عروق کوچک، شروع تدریجی و پیشرفت آهسته‌تر دیده می‌شود.

معیارهای تشخیصی DSM-5-TR

برای این تشخیص، ابتدا باید معیارهای اختلال عصب‌شناختی-شناختی عمده یا خفیف برقرار باشد، و سپس شواهد کافی به نفع علت عروقی وجود داشته باشد.

۱) معیارهای اختلال عصب‌شناختی-شناختی عمده

1. شواهدی از افت قابل‌توجه شناختی نسبت به سطح قبلی عملکرد در یک یا چند حوزهٔ شناختی وجود داشته باشد؛ مانند توجه پیچیده، کارکرد اجرایی، یادگیری و حافظه، زبان، کارکرد ادراکی-حرکتی، یا شناخت اجتماعی. این افت باید بر پایهٔ هر دو مورد زیر باشد:
   • نگرانی خود فرد، یکی از نزدیکان آگاه، یا درمانگر دربارهٔ کاهش توانایی شناختی.
   • اختلال چشمگیر در عملکرد شناختی که ترجیحاً با آزمون‌های عصب‌روان‌شناختی استاندارد یا یک ارزیابی بالینی کمّی دیگر مستند شود.
2. نقص‌های شناختی به اندازه‌ای هستند که استقلال فرد در فعالیت‌های روزمره مختل می‌شود؛ یعنی دست‌کم برای کارهای پیچیده‌تر روزانه مثل مدیریت داروها یا امور مالی به کمک نیاز پیدا می‌کند.
3. این نقص‌ها فقط در زمینهٔ دلیریوم رخ نداده باشند.
4. علائم با یک اختلال روانی دیگر بهتر توضیح داده نشوند.

۲) معیارهای اختلال عصب‌شناختی-شناختی خفیف

1. شواهدی از افت خفیف‌تر شناختی نسبت به سطح قبلی عملکرد در یک یا چند حوزهٔ شناختی وجود داشته باشد. این افت نیز باید بر پایهٔ هر دو مورد زیر باشد:
   • نگرانی خود فرد، یک آگاه نزدیک، یا درمانگر دربارهٔ کاهش توانایی شناختی.
   • اختلال خفیف در عملکرد شناختی که ترجیحاً با آزمون‌های استاندارد یا یک ارزیابی بالینی کمّی دیگر مستند شود.
2. نقص‌های شناختی استقلال کامل را از بین نمی‌برند؛ یعنی فرد هنوز می‌تواند مستقل بماند، اما معمولاً برای انجام کارها به تلاش بیشتر، راهبردهای جبرانی، یا سازگاری نیاز دارد.
3. این نقص‌ها فقط در زمینهٔ دلیریوم رخ نداده باشند.
4. علائم با یک اختلال روانی دیگر بهتر توضیح داده نشوند.

۳) معیارهای اختصاصی علت عروقی

1. معیارهای اختلال عصب‌شناختی-شناختی عمده یا خفیف برقرار باشد.
2. ویژگی‌های بالینی با یک علت عروقی سازگار باشند، به‌نحوی که دست‌کم یکی از این دو حالت دیده شود:
   • شروع افت شناختی از نظر زمانی با یک یا چند رویداد عروقی مغز ارتباط داشته باشد.
   • افت در توجه پیچیده، از جمله سرعت پردازش، و در کارکرد اجرایی پیشانی برجسته باشد.
3. از شرح‌حال، معاینهٔ جسمی و عصبی، و/یا تصویربرداری مغز شواهدی از بیماری عروق مغزی به دست آید که برای توضیح افت شناختی کافی باشد.
4. علائم با یک بیماری مغزی دیگر یا یک اختلال جسمی عمومی بهتر توضیح داده نشوند.

۴) تعیین «احتمالی» یا «ممکن»

• اختلال عصب‌شناختی-شناختی عروقی احتمالی زمانی مطرح می‌شود که دست‌کم یکی از این موارد وجود داشته باشد:
  • معیارهای بالینی با شواهد تصویربرداریِ نشان‌دهندهٔ آسیب معنی‌دار بافت مغز ناشی از بیماری عروقی پشتیبانی شوند.
  • سندرم عصب‌شناختی-شناختی از نظر زمانی با یک یا چند رویداد عروقی مغزِ مستند ارتباط داشته باشد.
  • هم شواهد بالینی و هم شواهد ژنتیکیِ بیماری عروقی مغز وجود داشته باشد؛ مانند بعضی شکل‌های ارثی بیماری عروق مغز.
• اختلال عصب‌شناختی-شناختی عروقی ممکن زمانی مطرح می‌شود که معیارهای بالینی برقرار باشند، اما تصویربرداری در دسترس نباشد و ارتباط زمانی روشن با رویداد عروقی مستند هم ثابت نشده باشد.

این معیارها برای آموزش عمومی بازنویسی شده‌اند و تعیین این‌که آیا واقعاً برقرار هستند یا نه، نیاز به تفسیر حرفه‌ای و کنار گذاشتن توضیح‌های جایگزین دارد.

در ارزیابی بالینی معمولاً چه چیزهایی بررسی می‌شود؟

پزشک معمولاً از فرد و خانواده می‌پرسد که تغییرات از چه زمانی شروع شده، آیا شروع ناگهانی پس از سکته بوده یا تدریجی، کدام توانایی‌ها بیشتر افت کرده‌اند، و این افت چه اثری بر کارهای روزمره گذاشته است. در این اختلال، کاهش سرعت پردازش اطلاعات، دشواری در تمرکز، برنامه‌ریزی، سازمان‌دهی، تصمیم‌گیری و انعطاف‌پذیری ذهنی اغلب اهمیت ویژه دارد.

برای مشخص شدن این‌که اختلال «عمده» است یا «خفیف»، صرفِ نمرهٔ یک آزمون کافی نیست. سطح تحصیلات، زبان، فرهنگ، شغل قبلی، توانایی پایهٔ فرد، مشکلات بینایی و شنوایی، و بیماری‌های جسمی هم باید در تفسیر نتایج در نظر گرفته شوند. آنچه مهم است، تغییر نسبت به عملکرد قبلی خود فرد و اثر آن بر استقلال اوست.

اطلاعات تکمیلی از پرونده‌های پزشکی، گزارش سکته‌های قبلی، فهرست داروها، و مشاهدهٔ مستقیمِ توانایی فرد در مدیریت امور روزمره می‌تواند بسیار کمک‌کننده باشد. اگر فرد هنوز مستقل است اما برای کارها به زمان بیشتر، یادداشت، هشداردهنده، یا کمک محدود نیاز دارد، تشخیص خفیف بیشتر مطرح می‌شود؛ اگر بدون کمک نتواند امور مهم روزانه را پیش ببرد، تشخیص عمده بیشتر مطرح است.

نقش معاینه، آزمون شناختی و تصویربرداری مغز

برای این اختلال، وجود بیماری عروق مغزی باید تا حد امکان با شواهد عینی پشتیبانی شود. معاینهٔ عصبی ممکن است نشانه‌هایی هماهنگ با سکته یا آسیب عروقی نشان دهد؛ مانند ضعف یک‌طرفه، اختلال میدان بینایی، یا سایر نشانه‌های عصبی کانونی.

تصویربرداری مغز، به‌ویژه ام‌آر‌آی، در بسیاری از موارد اهمیت زیادی دارد، چون ممکن است سکته‌های خاموش یا ضایعات مادهٔ سفید را نشان دهد که بدون تصویر دیده نمی‌شوند. اگر ام‌آر‌آی در دسترس نباشد، سی‌تی‌اسکن هم می‌تواند کمک‌کننده باشد، اما در مجموع ام‌آر‌آی معمولاً برای ارزیابی دقیق‌تر ترجیح داده می‌شود. با این حال، حتی تصویربرداری هم به‌تنهایی تشخیص را قطعی نمی‌کند؛ پزشک باید بسنجد که آیا ضایعات دیده‌شده واقعاً با الگوی افت شناختی فرد همخوانی دارند یا نه.

به‌طور کلی، در شکل خفیف، سابقهٔ یک سکته یا ضایعات گستردهٔ مادهٔ سفید ممکن است برای توضیح علائم کافی باشد. در شکل عمده، معمولاً انتظار می‌رود بار بیماری عروقی بیشتر باشد؛ مثلاً چند سکته، یک سکته در محل راهبردی، یا ترکیبی از ضایعات مادهٔ سفید و لاکون‌ها. با این همه، رابطهٔ بین شدت ضایعات در تصویر و شدت علائم شناختی همیشه کاملاً مستقیم نیست و قضاوت بالینی همچنان ضروری است.

مشخص‌کننده‌ها و محدودیت‌های خودارزیابی

در پایان ارزیابی، درمانگر معمولاً چند تصمیم تشخیصی را جداگانه ثبت می‌کند: این‌که اختلال عمده است یا خفیف، این‌که علت عروقی احتمالی است یا ممکن، و این‌که آیا علائم رفتاریِ بالینی مهم همراه آن وجود دارد یا نه. در موارد «عمده»، شدت اختلال در عملکرد نیز می‌تواند به‌صورت خفیف، متوسط یا شدید توصیف شود، هرچند این برچسب‌ها جایگزین ارزیابی فردی توانایی‌های شخص نمی‌شوند.

خواندن معیارها در یک مقاله یا پر کردن یک آزمون آنلاین نمی‌تواند این تشخیص را ثابت یا رد کند. اگر افت شناختی تازه، پیشرونده، یا پس از سکته ایجاد شده باشد، ارزیابی حرفه‌ای اهمیت زیادی دارد؛ زیرا برای تشخیص درست باید هم افت شناختی مستند شود و هم علت عروقی به‌طور قانع‌کننده از سایر توضیح‌ها جدا شود.

افتراق تشخیصی اختلال عصب‌شناختی-شناختی عروقی عمده یا خفیف

در افتراق تشخیصی اختلال عصب‌شناختی-شناختی عروقی عمده یا خفیف، فقط دیدن افت توانایی‌های شناختی کافی نیست. پزشک باید ببیند این تغییرات تا چه حد با بیماری عروقی مغز ارتباط زمانی و بالینی دارند و آیا توضیح دیگری برای علائم وجود دارد یا نه.

سایر اختلالات عصب‌شناختی-شناختی

• اختلال عصب‌شناختی-شناختی ناشی از آلزایمر: هر دو وضعیت می‌توانند با فراموشی و افت عملکرد روزمره دیده شوند. تفاوت مهم این است که در آلزایمر معمولاً مشکل حافظه از اوایل سیر بیماری برجسته‌تر است و افت حافظه، زبان، کارکردهای اجرایی و توانایی‌های دیداری-حرکتی به‌صورت پیشرونده پیش می‌رود، بدون این‌که لزوماً ضایعات کانونی متناظر در تصویربرداری مغز دیده شود. در مقابل، در نوع عروقی معمولاً ارتباط بیشتری با سکته، ضایعات عروقی یا تغییرات مادهٔ سفید مغز مطرح می‌شود.
• اختلال عصب‌شناختی-شناختی با اجسام لویی: این اختلال هم می‌تواند با افت شناختی اشتباه شود. نشانه‌ای که بیشتر به نفع آن است، نوسان واضح سطح شناخت، توهم‌های بینایی و علائم پارکینسونی است. با این حال، وجود بعضی هم‌پوشانی‌ها ممکن است تشخیص را فقط با ارزیابی تخصصی روشن کند.
• اختلال عصب‌شناختی-شناختی فرونتوتمپورال: در هر دو حالت ممکن است مشکلات کارکرد اجرایی، زبان یا تغییرات رفتاری دیده شود. تفاوت کاربردی این است که در فرونتوتمپورال، تغییرات رفتاری یا زبانی معمولاً شروعی تدریجی و سیر آهسته و پیوسته دارند؛ این الگو به‌طور معمول برای علت عروقی تیپیک نیست.

علل پزشکی و مغزی دیگر

• بیماری‌های مغزی یا عصبی دیگر: تومور مغزی، ام‌اس، انسفالیت و بعضی بیماری‌های سمی یا متابولیک نیز می‌توانند باعث افت شناختی شوند. در این موارد، اگر شدت آن بیماری‌ها برای توضیح علائم کافی باشد، آن‌ها ممکن است توضیح جایگزین مناسب‌تری نسبت به اختلال عصب‌شناختی-شناختی عروقی باشند.
• ضایعات عروقی اتفاقی در سالمندی: در سنین بالاتر، دیده شدن بعضی انفارکت‌های کوچک یا تغییرات مادهٔ سفید در تصویربرداری لزوماً به این معنا نیست که همهٔ مشکلات شناختی از علت عروقی ناشی شده‌اند. به همین دلیل، وجود یافتهٔ تصویربرداری به‌تنهایی تشخیص را قطعی نمی‌کند و باید با شرح‌حال، معاینه و الگوی علائم کنار هم تفسیر شود.

اختلالات روان‌پزشکی و وضعیت‌های حاد که ممکن است شبیه باشند

• دلیریوم: دلیریوم می‌تواند با گیجی، بی‌توجهی و افت شناختی بروز کند و گاهی با این اختلال اشتباه شود. تفاوت اصلی معمولاً در حاد بودن و نوسان‌دار بودن علائم است. اگر علائم به‌طور کامل با دلیریوم توضیح داده شوند، تشخیص اختلال عصب‌شناختی-شناختی عروقی مناسب نیست. با این حال، دلیریوم می‌تواند روی یک اختلال عصب‌شناختی-شناختی عروقیِ از قبل موجود سوار شود و در آن صورت هر دو وضعیت ممکن است هم‌زمان وجود داشته باشند.
• افسردگی اساسی: افسردگی می‌تواند باعث کندی فکر، کاهش تمرکز و شکایت از حافظه شود و گاهی شبیه افت شناختی به نظر برسد. تمایز مهم این است که اگر افت شناختی از نظر زمانی هم‌زمان با شروع افسردگی باشد و با شدت افسردگی تناسب داشته باشد، ممکن است افسردگی توضیح بهتری برای علائم باشد. اما اگر افت شناختی از قبل وجود داشته باشد یا از شدت افسردگی بیشتر به نظر برسد، فقط نسبت دادن آن به افسردگی کافی نیست و اختلالات همراه نیز باید در نظر گرفته شوند.

در عمل، افتراق این وضعیت‌ها معمولاً به بررسی سیر زمانی علائم، سابقهٔ سکته یا بیماری‌های مغزی، معاینه و گاهی تصویربرداری مغز نیاز دارد؛ بنابراین تشخیص افتراقی یک فرایند تخصصی بالینی است.

مدیریت، درمان و توان‌بخشی در اختلال عصب‌شناختی-شناختی عروقی عمده یا خفیف

هدف‌های اصلی درمان و فردی‌سازی برنامه

در اختلال عصب‌شناختی-شناختی عروقی عمده یا خفیف، درمان فقط به «حافظه» محدود نیست. برنامه درمانی معمولاً با توجه به خفیف یا عمده بودن اختلال، الگوی مشکلات شناختی، میزان اختلال در کارهای روزمره، سابقه سکته یا بیماری‌های عروقی، داروهای هم‌زمان، اختلالات همراه، و امکانات خانوادگی و مراقبتی تنظیم می‌شود. هدف‌های اصلی درمان شامل شناسایی علت‌های قابل‌درمان، کم کردن آسیب عروقی بیشتر، حفظ کارکرد و استقلال تا حد ممکن، بهبود کیفیت زندگی، افزایش ایمنی، حفظ کرامت فرد، و آموزش و حمایت از مراقبان است. در بسیاری از افراد، ترکیب مداخلات پزشکی، توان‌بخشی، تغییرات محیطی و در صورت لزوم دارو، از تکیه بر یک روش واحد مفیدتر است.

بررسی علت‌های قابل‌اصلاح و کنترل بار عروقی

در هر فردی که افت شناختی دارد، باید به‌دنبال عواملی گشت که ممکن است علائم را بدتر کنند یا تا حدی قابل‌درمان باشند. افسردگی، عوارض دارویی، مصرف الکل یا مواد، اختلالات خواب مانند وقفه تنفسی در خواب، مشکلات متابولیک و هورمونی، کمبودهای تغذیه‌ای، و برخی بیماری‌های مغزی یا جسمی می‌توانند به افت شناختی یا بدتر شدن آن کمک کنند. اگر تغییر عملکرد ناگهانی باشد یا بی‌قراری و گیجی تازه ایجاد شود، لازم است بیماری جسمی، درد، عفونت، اختلال خواب، آثار دارویی و دلیریوم هم بررسی شوند و فقط به خود اختلال عصب‌شناختی-شناختی نسبت داده نشوند.

در این اختلال، کنترل بیماری عروقی و عوامل خطر آن بخش مهمی از مدیریت است، چون هدف فقط کاهش علائم فعلی نیست، بلکه کاهش احتمال آسیب‌های مغزی بعدی هم هست. این بخش از درمان معمولاً در هماهنگی با پزشک مغز و اعصاب، پزشک داخلی یا پزشک خانواده انجام می‌شود و ممکن است شامل رسیدگی به فشار خون، دیابت، چربی خون، سیگار، کم‌تحرکی، چاقی، مصرف زیاد الکل، اختلال خواب و افسردگی باشد. درمان مشکلات شنوایی، بینایی، درد، مشکلات حرکتی و سایر بیماری‌های جسمی هم می‌تواند کارکرد روزمره را بهتر کند و فشار مراقبتی را کاهش دهد.

مداخلات غیردارویی، توان‌بخشی و سازگار کردن محیط

برای بسیاری از مشکلات رفتاری و روانی در اختلالات عصب‌شناختی-شناختی، مداخلات غیردارویی و روانی‌اجتماعی بهترین تحمل‌پذیری را دارند و معمولاً باید زودتر از درمان دارویی در نظر گرفته شوند. آموزش خانواده و مراقبان، مراقبت فردمحور، فعالیت بدنی متناسب، فعالیت‌های تفریحی و معنادار، موسیقی یا تحریک حسی مناسب، و برنامه‌های چندجزئی خانگیِ متناسب با نیازهای فرد می‌توانند شدت و فراوانی علائم رفتاری را کم کنند. حتی تعامل اجتماعی کوتاه اما منظم نیز ممکن است مفید باشد. استفاده از یک رویکرد ساختارمند برای تعریف مشکل، بررسی علت‌ها، طراحی راه‌حل و ارزیابی نتیجه، به خانواده و درمانگران کمک می‌کند که به‌جای واکنش عجولانه، علت‌های واقعی هر رفتار را پیدا کنند.

در اختلال عصب‌شناختی-شناختی عروقی، توان‌بخشی معمولاً باید بر مشکل‌های مشخص هر فرد متمرکز باشد؛ برای مثال کندی پردازش، ضعف توجه، اختلال در برنامه‌ریزی، مشکلات حرکتی یا دشواری در انجام کارهای چندمرحله‌ای. بسته به الگوی اختلال، ممکن است از توان‌بخشی شناختی، کاردرمانی، گفتاردرمانی، فیزیوتراپی و آموزش مهارت‌های جبرانی استفاده شود. ساده‌سازی محیط خانه، داشتن برنامه روزانه ثابت، استفاده از یادآورها و برچسب‌ها، کاهش شلوغی و سر و صدا، شکستن کارها به مرحله‌های کوتاه، و سپردن کارهای پیچیده مالی یا دارویی به فردی قابل‌اعتماد، اغلب به حفظ عملکرد و کاهش آشفتگی کمک می‌کند.

جایگاه داروها در علائم شناختی، رفتاری و روان‌پزشکی

هیچ دارویی به‌تنهایی این اختلال را برطرف نمی‌کند، اما در بعضی افراد دارو می‌تواند بخشی از برنامه درمان باشد. مهارکننده‌های کولین‌استراز مانند دونپزیل، ریواستیگمین و گالانتامین ممکن است برای برخی علائم شناختی مرتبط با بیماری عروقی مغز در نظر گرفته شوند. ممانتین نیز در دمانس عروقی در بعضی مطالعات مقداری فایده نشان داده است. با این حال، انتظار از این داروها باید واقع‌بینانه باشد؛ اگر هم سودی داشته باشند، معمولاً در حد بهبود یا تثبیت نسبی برخی جنبه‌های شناختی یا رفتاری است و لازم است اثر واقعی آن‌ها بر عملکرد روزمره و تحمل‌پذیری به‌طور منظم بازبینی شود.

اگر بی‌قراری، پرخاشگری، توهم یا هذیان ایجاد شود، پیش از نسبت دادن آن به اختلال عصب‌شناختی-شناختی عروقی باید علت‌های جسمی، درد، عفونت، اختلال خواب، عوامل محیطی، مشکلات ارتباطی و اختلالات روان‌پزشکی همراه بررسی شوند. داروهای روان‌پزشکی معمولاً زمانی مطرح می‌شوند که علائم باعث رنج شدید شوند، خطر آسیب ایجاد کنند، یا مداخلات غیردارویی به‌تنهایی کافی نباشند. داروهای ضدروان‌پریشی گاهی برای دوره‌ای کوتاه و برای علائم هدف مشخص به‌کار می‌روند، اما در افراد مبتلا به اختلالات عصب‌شناختی-شناختی با خطرهای مهمی مانند خواب‌آلودگی، اختلال راه‌رفتن و زمین‌خوردن، بدتر شدن شناخت، سکته و افزایش مرگ‌ومیر همراه‌اند؛ بنابراین تصمیم‌گیری درباره آن‌ها باید با سنجش دقیق سود و زیان و با مشارکت فرد و مراقبان انجام شود. برخی داروهای ضدافسردگی از نوع SSRI نیز ممکن است برای افسردگی همراه یا بعضی موارد بی‌قراری مفید باشند، ولی برای همه افراد مناسب یا مؤثر نیستند.

نقش خانواده، پایش مداوم و تنظیم دوباره برنامه

آموزش خانواده و مراقبان بخش اصلی درمان است، نه یک موضوع فرعی. خانواده باید بدانند کدام علائم «هدف درمان» هستند، چه چیزهایی آن‌ها را بدتر می‌کند، چه زمانی رفتارها می‌توانند نشانه درد یا بیماری جسمی باشند، و چه تغییراتی در خانه یا برنامه روزانه به حفظ آرامش و کارکرد کمک می‌کند. در عین حال، حتی وقتی فرد در تصمیم‌گیری نیاز به حمایت دارد، ترجیح‌ها، ارزش‌ها و کرامت او باید تا حد ممکن حفظ شود.

پیگیری منظم برای بازبینی شناخت، عملکرد روزانه، خلق، خواب، علائم رفتاری، خطر زمین‌خوردن، توانایی مدیریت داروها و امور مالی، و میزان فشار وارد بر مراقبان ضروری است. با تغییر وضعیت فرد، برنامه درمان هم باید بازتنظیم شود؛ گاهی تمرکز بیشتر بر توان‌بخشی و سازگار کردن محیط است و گاهی بر درمان اختلالات همراه یا افزایش حمایت مراقبتی. اگرچه این اختلال همیشه کاملاً برگشت‌پذیر نیست، شناسایی عوامل قابل‌اصلاح، کنترل بیماری عروقی، مداخلات غیردارویی مناسب و پیگیری فردمحور می‌تواند به بسیاری از افراد کمک کند که مدت بیشتری عملکرد، مشارکت اجتماعی و کیفیت زندگی بهتری داشته باشند.

سیر اختلال و پیش‌آگهی در اختلال عصب‌شناختی-شناختی عروقی عمده یا خفیف

الگوی شروع و روند کلی بیماری

سیر اختلال عصب‌شناختی-شناختی عروقی عمده یا خفیف در همه افراد یکسان نیست. این اختلال می‌تواند در هر سنی رخ دهد، اما در سنین بالاتر شایع‌تر است. در بعضی افراد، افت شناختی پس از یک رویداد عروقی آشکار مانند سکته مغزی به‌صورت نسبتاً ناگهانی یا تحت‌حاد دیده می‌شود. در بعضی دیگر، به‌ویژه وقتی درگیری عروق کوچک مغز مطرح باشد، تغییرات آهسته‌تر و تدریجی‌تر پیش می‌روند و ممکن است در ابتدا با سالمندی معمولی یا انواع دیگر اختلالات شناختی اشتباه شوند.

به همین دلیل، زمان شروع علائم همیشه با زمانی که خانواده یا خود فرد متوجه مشکل می‌شوند و نیز با زمان تشخیص رسمی یکی نیست. گاهی مشکل از همان ابتدا بعد از یک رویداد عروقی جلب توجه می‌کند، اما گاهی افت در سرعت پردازش، توجه پیچیده یا کارکردهای اجرایی آن‌قدر تدریجی است که دیرتر شناخته می‌شود.

روند بیماری ممکن است به چند شکل دیده شود: شروع حاد با مقداری بهبود نسبی، افت پله‌پله با دوره‌هایی از ثبات، یا کاهش پیشرونده‌تر و آرام‌تر. در برخی افراد نیز نوسان و دوره‌های سکون دیده می‌شود؛ یعنی ممکن است مدتی وضعیت تقریباً ثابت بماند و سپس با یک آسیب عروقی جدید یا آشکار شدن محدودیت‌های قبلی، افت بیشتری رخ دهد. بنابراین، این اختلال لزوماً همیشه به یک شکل ثابت و یکنواخت پیش نمی‌رود.

در سنین بالاتر، بسیاری از افراد علاوه بر آسیب عروقی مغز، تغییرات مغزی دیگری هم دارند. به همین علت، شدت و الگوی افت شناختی و نیز پیش‌آگهی می‌تواند ترکیبی و ناهمگون باشد و فقط با عامل عروقی توضیح داده نشود.

بهبود نسبی، باقی‌ماندن علائم و عملکرد روزمره

در این اختلال، بهبود علائم و بازگشت کامل عملکرد قبلی یک چیز نیستند. بعضی افراد، به‌خصوص پس از یک رویداد عروقی مشخص، ممکن است بخشی از توانایی‌های شناختی یا کارکرد روزمره خود را تا حدی دوباره به دست آورند؛ اما در عین حال، مشکلاتی مانند کندی ذهنی، دشواری در برنامه‌ریزی، افت توجه، یا کاهش انعطاف‌پذیری ذهنی می‌تواند باقی بماند.

در نوع خفیف، فرد ممکن است برای مدتی استقلال نسبی خود را حفظ کند، ولی معمولاً در کارهای پیچیده‌تر، تصمیم‌گیری‌های چندمرحله‌ای، مدیریت امور مالی، برنامه‌ریزی، رانندگی، یا هماهنگ‌کردن هم‌زمان چند کار بیشتر دچار مشکل می‌شود. در نوع عمده، احتمال وابستگی بیشتر در فعالیت‌های روزمره افزایش می‌یابد. با این حال، نیاز به حمایت به‌معنای شکست نیست؛ بسیاری از افراد با سازگار کردن محیط، حمایت خانواده، توان‌بخشی شناختی و جسمی، و پیگیری منظم می‌توانند مشارکت معنادار و کیفیت زندگی قابل‌قبولی داشته باشند.

نکته مهم این است که سیر عملکردی فقط به شدت افت شناختی بستگی ندارد. مشکلات حرکتی ناشی از سکته، خستگی، اختلالات خلقی همراه، یا محدودیت‌های جسمی و حسی نیز می‌توانند بر استقلال، مشارکت اجتماعی، و کیفیت زندگی اثر بگذارند. بنابراین ممکن است دو فرد با شدت شناختی مشابه، از نظر عملکرد روزمره و نیاز به کمک، وضعیت‌های بسیار متفاوتی داشته باشند.

چه عواملی بر پیش‌آگهی اثر می‌گذارند؟

پیش‌آگهی این اختلال تا حد زیادی به نوع و گستره آسیب عروقی مغز بستگی دارد. به‌طور کلی:

• آسیب ناشی از یک سکته بزرگ ممکن است با افت نسبتاً ناگهانی همراه باشد و سپس تا حدی بهبود یا ثبات نسبی دیده شود.
• درگیری عروق کوچک مغز می‌تواند با شروع تدریجی و پیشرفت آهسته‌تر همراه باشد.
• وقوع آسیب‌های عروقی بیشتر در آینده، احتمال بدترشدن شناخت و عملکرد را افزایش می‌دهد.

عوامل جسمی‌ای که خطر بیماری عروقی مغز را بیشتر می‌کنند، بر آینده شناختی نیز اهمیت دارند؛ از جمله فشار خون بالا، دیابت، سیگار، چاقی، چربی خون بالا، فیبریلاسیون دهلیزی و دیگر وضعیت‌هایی که خطر آمبولی یا آسیب عروقی مغز را افزایش می‌دهند. بعضی علل خاص‌تر مانند خون‌ریزی‌های مرتبط با آنژیوپاتی آمیلوئید مغزی یا برخی بیماری‌های ژنتیکی نادر نیز می‌توانند بر سیر بیماری اثر بگذارند.

از سوی دیگر، ظرفیت جبرانی مغز و عوامل مرتبط با آن هم مهم‌اند. سطح آموزش، فعالیت ذهنی، و فعالیت بدنی با تفاوت در پیامدهای شناختی پس از آسیب عروقی مغز ارتباط دارند. این موضوع به این معنا نیست که این عوامل به‌تنهایی سرنوشت بیماری را تعیین می‌کنند، بلکه می‌توانند بر میزان سازگاری، عملکرد، و تاب‌آوری شناختی اثر بگذارند.

جمع‌بندی واقع‌بینانه درباره آینده بیماری

پیش‌آگهی اختلال عصب‌شناختی-شناختی عروقی عمده یا خفیف ناهمگون است: برخی افراد دوره‌هایی از ثبات یا مقداری بهبود نسبی را تجربه می‌کنند، و بعضی دیگر سیر پله‌پله یا تدریجیِ رو به افت دارند. آنچه در کوتاه‌مدت و بلندمدت اهمیت دارد فقط نمره‌های شناختی نیست، بلکه توانایی انجام کارهای روزمره، ایمنی، ارتباط با دیگران، کیفیت زندگی، و میزان حمایت مورد نیاز نیز اهمیت دارد.

در عمل، ارزیابی و پیگیری مناسب، کنترل عوامل عروقی، توان‌بخشی، و سازگار کردن محیط زندگی می‌توانند بر عملکرد و کیفیت زندگی اثر مثبت بگذارند، حتی اگر همه تغییرات شناختی به‌طور کامل برطرف نشوند. سیر هر فرد باید به‌صورت جداگانه و در طول زمان بررسی شود، چون آینده این اختلال به الگوی آسیب مغزی، وضعیت جسمی، حمایت‌های موجود، و نیازهای عملکردی هر فرد بستگی دارد.

علائم هشدار فوری در اختلال عصب‌شناختی-شناختی عروقی عمده یا خفیف

چه تغییرهایی اورژانسی محسوب می‌شوند؟

در اختلال عصب‌شناختی-شناختی عروقی عمده یا خفیف، تغییر ناگهانی یا شدید نسبت به وضعیت معمول فرد مهم‌تر از خودِ تشخیص است. این اختلال با سابقهٔ سکتهٔ مغزی یا حملات گذرای کاهش خون‌رسانی مغز ارتباط دارد و در ارزیابی عصبی معمولاً به شواهدی از درگیری عروقی مغز توجه می‌شود. بنابراین اگر افت شناختی، گیجی، بی‌قراری یا ناتوانی عملکردی به‌طور ناگهانی ایجاد شود یا به‌وضوح از خط پایهٔ همیشگی فرد بدتر شود، نباید فقط به حساب مشکل حافظه یا سن گذاشته شود. چنین تغییری ممکن است به سکتهٔ مغزی، دلیریوم، عفونت، درد، کم‌آبی، تشنج، آسیب، یا عارضهٔ دارویی مربوط باشد.

مواردی که نیاز به اقدام فوری اورژانسی دارند

• نشانه‌های احتمالی سکتهٔ مغزی یا حملهٔ گذرای مغزی: ضعف یا بی‌حسی ناگهانی به‌ویژه در یک سمت بدن، افتادگی صورت، مشکل تازه در حرف‌زدن یا فهم گفتار، تاری یا کاهش ناگهانی بینایی، به‌هم‌خوردن شدید تعادل یا ناتوانی ناگهانی در راه‌رفتن. در فردی که اختلال عصب‌شناختی-شناختی عروقی دارد، این نشانه‌ها می‌توانند به بدترشدن بیماری عروقی مغز اشاره کنند و اورژانس پزشکی هستند.
• گیجی شدید یا کاهش هوشیاری: اگر فرد ناگهان بسیار خواب‌آلود، کم‌پاسخ، منگ، آشفته یا ناتوان از شناختن اطرافیان شود، این وضعیت می‌تواند نشانهٔ دلیریوم یا یک مشکل جسمی/عصبی فوری باشد، نه صرفاً ادامهٔ معمول اختلال شناختی.
• بی‌قراری یا آشفته‌حالی شدید همراه با از دست‌دادن قضاوت ایمنی: مانند سرگردانی خطرناک، خروج ناایمن از خانه، ناتوانی در تشخیص خطر، یا رفتاری که احتمال آسیب جدی به خود یا دیگران را بالا ببرد.
• ناتوانی ناگهانی در برآوردن نیازهای پایه: اگر فرد به‌طور حاد نتواند آب و غذا بخورد، داروهای ضروری را از بقیهٔ قرص‌ها تشخیص دهد، از توالت استفاده کند، یا در محیط بماند بی‌آنکه فوراً در معرض آسیب قرار گیرد، ارزیابی فوری لازم است.

در صورت وجود خطر فوری، اگر در ایران هستید با اورژانس پزشکی ۱۱۵ تماس بگیرید؛ در سایر کشورها با شمارهٔ اورژانس محل زندگی خود تماس بگیرید یا فوراً به نزدیک‌ترین اورژانس بیمارستان مراجعه کنید. کمک‌گرفتن در این شرایط یک اقدام ایمنی است، نه نشانهٔ ضعف یا ناتوانی.

مواردی که همان روز باید ارزیابی شوند

• افت محسوس نسبت به خط پایهٔ همیشگی: مثلاً فردی که تا دیروز مسیرهای آشنا را می‌شناخت، امروز ناگهان گم می‌شود؛ یا فردی که می‌توانست کارهای سادهٔ روزمره را انجام دهد، ناگهان از انجام آن‌ها بازمی‌ماند.
• تغییر واضح در شخصیت یا خلق همراه با کندی شدید یا بی‌انگیزگی تازه: تغییرات خلقی و شخصیتی در این اختلال ممکن است دیده شوند، اما اگر شروع آن‌ها تازه، شدید، یا همراه با افت واضح عملکرد باشد، باید از نظر علت عروقی یا جسمی هم بررسی شوند.
• بی‌اختیاری، زمین‌خوردن، یا ناپایداری تازه و غیرعادی: به‌ویژه اگر همراه با گیجی، ضعف، خواب‌آلودگی یا تغییر شناختی باشد.

نقش خانواده و مراقب

در این اختلال، خودِ فرد همیشه نمی‌تواند شدت تغییر را دقیق توضیح دهد. برای همین، توجه به تفاوت با وضعیت معمول فرد بسیار مهم است. اگر نیاز به ارزیابی فوری پیش آمد، همراهان بهتر است زمان شروع علائم، هر بیماری یا تب اخیر، زمین‌خوردن یا ضربه، کم‌شدن خوردن و آشامیدن، تماس با مواد یا داروهای جدید، و هر افت ناگهانی در مهارت‌های قبلی را به تیم درمانی گزارش کنند.

علت‌ها و عوامل خطر در اختلال عصب‌شناختی-شناختی عروقی عمده یا خفیف

علت اصلی: آسیب عروقی مغز

علت شناخته‌شده این اختلال آسیب مغزی ناشی از بیماری‌های عروقی مغز است؛ یعنی وضعیتی که در آن خون‌رسانی طبیعی به بخش‌هایی از مغز مختل می‌شود و در نتیجه بافت مغز دچار آسیب می‌شود. این آسیب می‌تواند پس از سکتهٔ مغزی، مجموعه‌ای از سکته‌های کوچک، بیماری عروق کوچک مغز، خون‌ریزی مغزی، یا ورود لخته از جاهای دیگر بدن به رگ‌های مغز رخ دهد.

همهٔ افراد پس از یک رویداد عروقی مغز دچار اختلال عصب‌شناختی-شناختی عروقی عمده یا خفیف نمی‌شوند. شدت و نوع مشکلات شناختی به عواملی مثل محل آسیب، گستردگی آن، تعداد ضایعات، و توانایی مغز برای جبران نسبی آسیب بستگی دارد. به همین دلیل، این اختلال می‌تواند گاهی ناگهانی شروع شود و گاهی به‌صورت تدریجی یا پله‌پله آشکار شود.

مهم‌ترین عوامل خطر پزشکی و عروقی

عوامل خطر اصلی تا حد زیادی همان عواملی هستند که خطر بیماری عروق مغز و سکته را بالا می‌برند. هرچه این عوامل بیشتر یا کنترل‌نشده‌تر باشند، احتمال آسیب عروقی مغز و به‌دنبال آن افت شناختی بیشتر می‌شود.

• فشار خون بالا: یکی از مهم‌ترین عوامل خطر است و می‌تواند به رگ‌های کوچک و بزرگ مغز آسیب برساند.
• دیابت: با آسیب به رگ‌ها و افزایش احتمال سکته و بیماری عروق کوچک مغز ارتباط دارد.
• سیگار کشیدن: خطر تصلب شرایین، سکته و آسیب عروقی مغز را افزایش می‌دهد.
• چاقی و چربی خون بالا: با افزایش خطر بیماری‌های عروقی و در نتیجه آسیب مغزی همراه هستند.
• هموسیستئین بالا: می‌تواند با افزایش خطر بیماری عروقی همراه باشد.
• تصلب شرایین و آرتریولواسکلروز: یعنی سفت و تنگ شدن رگ‌ها و رگ‌چه‌ها که خون‌رسانی مغز را مختل می‌کند.
• فیبریلاسیون دهلیزی و دیگر منابع آمبولی: این وضعیت‌ها می‌توانند باعث تشکیل لخته و حرکت آن به سمت مغز شوند.

افزایش سن نیز احتمال بروز این اختلال را بیشتر می‌کند، اما سن به‌تنهایی علت اختلال نیست. در سنین بالاتر، وجود هم‌زمان چند نوع آسیب مغزی یا بیماری دیگر شایع‌تر است و همین موضوع می‌تواند افت شناختی را پیچیده‌تر کند.

زمینه‌های ژنتیکی و بیماری‌های خاص عروقی

در بیشتر موارد، این اختلال نتیجهٔ برهم‌کنش عوامل عروقی شایع و آسیب مغزی اکتسابی است، نه یک علت ژنتیکی واحد. با این حال، برخی زمینه‌های ژنتیکی نادر می‌توانند خطر را بالا ببرند.

یکی از نمونه‌های شناخته‌شده کاداسیل است؛ یک بیماری ارثی عروق کوچک مغز که می‌تواند با سکته‌های مکرر و افت شناختی همراه شود. همچنین آنژیوپاتی آمیلوئید مغزی، که در آن رسوب مادهٔ آمیلوئید در دیوارهٔ رگ‌های مغز رخ می‌دهد، از عوامل خطر مهم برای خون‌ریزی مغزی و در نتیجه افت شناختی عروقی است.

وجود یک عامل ژنتیکی به این معنا نیست که ابتلا حتمی است. در مجموع، سهم ژنتیک در بیشتر موارد این اختلال نسبت به عوامل عروقی شایع کمتر است.

عواملی که بر شدت پیامدهای شناختی اثر می‌گذارند

پس از آسیب عروقی مغز، همهٔ افراد به یک شکل دچار افت شناختی نمی‌شوند. پیامدهای شناختی فقط به خود آسیب وابسته نیست، بلکه به ظرفیت مغز برای سازگاری و جبران هم مربوط است.

عواملی مانند سطح آموزش، فعالیت بدنی، و فعالیت ذهنی می‌توانند بر «انعطاف‌پذیری عصبی» یا توان مغز برای کنار آمدن با آسیب اثر بگذارند. این عوامل تضمین‌کنندهٔ پیشگیری نیستند، اما ممکن است شدت پیامدهای شناختی را تحت تأثیر قرار دهند.

در برخی گروه‌ها، خطر بروز اختلال شناختی عروقی پس از سکته بیشتر دیده شده است. این تفاوت‌ها احتمالاً فقط به زیست‌شناسی مربوط نیستند و می‌توانند با نابرابری در عوامل خطر عروقی و شرایط اجتماعی مؤثر بر سلامت، مانند دسترسی کمتر به آموزش یا وضعیت اجتماعی‌اقتصادی پایین‌تر، ارتباط داشته باشند. این موضوع به معنای تقصیر فرد یا خانواده نیست، بلکه نشان می‌دهد سلامت مغز از شرایط کلی سلامت و زندگی نیز تأثیر می‌پذیرد.

جمع‌بندی

اختلال عصب‌شناختی-شناختی عروقی عمده یا خفیف در اصل پیامد آسیب عروقی مغز است. مهم‌ترین عوامل خطر آن همان عواملی هستند که خطر سکته و بیماری عروق مغز را بالا می‌برند، به‌ویژه فشار خون بالا، دیابت، سیگار، اختلالات چربی خون، چاقی و برخی بیماری‌های قلبی و عروقی. در عین حال، بروز این اختلال همیشه یک علت واحد و آشکار ندارد و شدت آن از فردی به فرد دیگر متفاوت است. نگاه دقیق، غیرسرزنش‌گر و پزشکی به این عوامل می‌تواند به درک بهتر وضعیت و برنامه‌ریزی مناسب برای ارزیابی و مراقبت کمک کند.

شیوع، الگوی سنی و بار جمعیتی اختلال عصب‌شناختی-شناختی عروقی

اختلال عصب‌شناختی-شناختی عروقی، به‌ویژه در شکل عمده آن که با عنوان دمانس عروقی هم شناخته می‌شود، پس از آلزایمر از شایع‌ترین علت‌های اختلالات عصب‌شناختی-شناختی به شمار می‌آید. بیشتر برآوردهای جمعیتی موجود مربوط به نوع عمده است و برای نوع خفیف، داده‌های همه‌گیرشناختی معمولاً محدودترند.

سن و فراوانی

این اختلال می‌تواند در هر سنی رخ دهد، اما شیوع آن بعد از ۶۵ سالگی به‌طور چشمگیری افزایش می‌یابد. در برآوردهای جمعیتی ایالات متحده، شیوع دمانس عروقی در سنین ۷۱ تا ۷۹ سال حدود ۰٫۹۸٪، در ۸۰ تا ۸۹ سال حدود ۴٫۰۹٪، و در ۹۰ سالگی و بالاتر حدود ۶٫۱۹٪ گزارش شده است. این الگو نشان می‌دهد که افزایش سن یکی از مهم‌ترین عوامل همراه با بیشتر شدن بار این اختلال در جمعیت است.

در برخی موقعیت‌های بالینی، فراوانی اختلال بسیار بالاتر است. برای مثال، در ۳ ماه نخست پس از سکته مغزی، حدود ۲۰٪ تا ۳۰٪ افراد ممکن است دچار دمانس شوند. این موضوع نشان می‌دهد که بار شناختیِ بیماری‌های عروقی مغز در جمعیت‌های در معرض سکته، به‌مراتب بیشتر از جمعیت عمومی است.

تفاوت‌های جمعیتی و جنسی

مطالعات نشان داده‌اند که میزان دمانس عروقی در بعضی گروه‌های جمعیتی در ایالات متحده، از جمله آمریکایی‌های آفریقایی‌تبار، مکزیکی‌تبار و جنوب‌آسیایی‌تبار، از سفیدپوستان غیرلاتین بیشتر گزارش شده است. این تفاوت‌ها احتمالاً فقط به یک عامل واحد مربوط نیستند و می‌توانند با تفاوت در بار بیماری‌های قلبی‌عروقی، دیابت و شرایط اجتماعی-سلامتی ارتباط داشته باشند.

از نظر الگوی جنسی، سکته مغزی تا پیش از ۶۵ سالگی در مردان شایع‌تر است، اما پس از ۶۵ سالگی در زنان بیشتر دیده می‌شود. با این حال، در برخی پژوهش‌ها نرخ کلی اختلال عصب‌شناختی-شناختی عروقی در مردان بالاتر گزارش شده است. بنابراین، تفاوت زن و مرد در این اختلال یکنواخت نیست و به سن، جمعیت مورد بررسی و نوع مطالعه بستگی دارد.

تفاوت بین کشورها و نکاتی درباره تفسیر آمارها

الگوی شیوع این اختلال در همه کشورها یکسان نیست. برای نمونه، در ژاپن و برخی دیگر از کشورهای آسیایی، با گذر زمان سهم آلزایمر در مقایسه با دمانس عروقی بیشتر شده است. همچنین در سالمندان، آسیب‌شناسی عروقی اغلب با تغییرات مغزی دیگر هم‌زمان دیده می‌شود؛ به همین دلیل، آمارهای مطالعات مختلف ممکن است بسته به تعریف تشخیصی، روش نمونه‌گیری، سن افراد و این‌که فقط موارد «خالص» عروقی را شمرده‌اند یا موارد مختلط را هم در نظر گرفته‌اند، متفاوت باشد.

نتیجه‌گیری

اختلال عصب‌شناختی-شناختی عروقی عمده یا خفیف باید به‌عنوان پیامد یک بیماری عروقی مغز دیده شود، نه صرفاً «فراموشی» یا ضعف شخصی. الگوی علائم در افراد مختلف یکسان نیست و ممکن است از کندی فکر و مشکل در برنامه‌ریزی تا کاهش استقلال در کارهای روزمره متغیر باشد. به همین دلیل، تشخیص آن نیاز به ارزیابی دقیق توسط پزشک یا تیم درمانی آشنا با اختلالات شناختی دارد. هرچند همهٔ تغییرات به‌طور کامل برطرف نمی‌شوند، با پیگیری منظم، کنترل عوامل عروقی، توان‌بخشی، سازگار کردن محیط و آموزش خانواده می‌توان به حفظ عملکرد، کاهش فشار مراقبتی و بهتر شدن کیفیت زندگی کمک کرد. اگر علائم ادامه دارند، بدتر می‌شوند یا ایمنی فرد را تحت تأثیر قرار می‌دهند، ارزیابی تخصصی اهمیت زیادی دارد.

منابع

1. American Psychiatric Association (2022). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, Fifth Edition, Text Revision (DSM-5-TR). American Psychiatric Association Publishing.
2. Tasman A, Riba MB, Alarcón RD, Alfonso CA, Kanba S, Lecic-Tosevski D, Ndetei DM, Ng CH, Schulze TG, editors (2024). Tasman’s Psychiatry. 5th ed. Springer Nature.
3. Boland RJ, Verduin ML, Ruiz P (2021). Kaplan & Sadock’s Synopsis of Psychiatry. 12th ed. Wolters Kluwer.
4. World Health Organization (2024). Clinical Descriptions and Diagnostic Requirements for ICD-11 Mental, Behavioural and Neurodevelopmental Disorders (CDDR). World Health Organization.
5. World Health Organization (2023). Mental Health Gap Action Programme (mhGAP) Guideline for Mental, Neurological and Substance Use Disorders. 3rd ed. World Health Organization.
6. American Psychiatric Association (n.d.). Clinical Practice Guidelines. American Psychiatric Association.
7. National Institute for Health and Care Excellence (n.d.). Mental Health, Behavioural and Neurodevelopmental Conditions: NICE Guidance. NICE.
8. American Academy of Child and Adolescent Psychiatry (n.d.). Clinical Practice Guidelines, Clinical Updates, and Practice Parameters. AACAP.