اختلالات مرتبط با تروما و عوامل استرسزا پس از مواجهه با رویداد آسیبزا یا فشار قابلتشخیص شکل میگیرند. اختلال استرس پس از سانحه (PTSD)، اختلال استرس حاد، اختلال سازگاری و در کودکان خردسال اختلال دلبستگی واکنشی و تعامل اجتماعی بیقید در این خانواده قرار دارند.
پس از تروما، شوک، کابوس یا یادآوری مزاحم میتواند واکنشی اولیه و گذرا باشد؛ تشخیص به نوع مواجهه، الگوی نشانه، زمان و اختلال عملکرد بستگی دارد. PTSD با بازتجربه، اجتناب، تغییر منفی شناخت و خلق و برانگیختگی پایدار شناخته میشود و حمایت اجتماعی بر سیر آن اثر میگذارد.
این صفحه تفاوت PTSD با استرس حاد و سازگاری، درمانهای متمرکز بر تروما، ملاحظات کودک و علائم نیازمند حمایت فوری را توضیح میدهد.
PTSD پس از مواجهه با مرگ یا تهدید مرگ، آسیب جدی یا خشونت جنسی میتواند ایجاد شود و نشانهها بیش از یک ماه ادامه مییابند. در اختلال استرس حاد، مجموعهٔ مشابهی از نشانهها از سه روز تا یک ماه پس از تروما رخ میدهد. اختلال سازگاری پاسخ هیجانی یا رفتاری نامتناسب و مختلکننده به هر استرسور قابلشناسایی است که معیار اختلال دیگری را کامل نمیکند.
در کودکان، بازتجربه ممکن است در بازی یا خواب و اجتناب در تغییر رفتار دیده شود. دلبستگی واکنشی و تعامل اجتماعی بیقید با سابقهٔ مراقبت بهشدت ناکافی پیوند دارند اما الگوی اجتماعی متفاوتی ایجاد میکنند. زمینهٔ خطر شامل شدت و نزدیکی تروما، تروماهای پیشین، آسیبپذیری فردی و حمایت کم است؛ بیشتر افراد مواجههیافته الزاماً PTSD نمیگیرند.
ارزیابی نوع مواجهه، خط زمانی، چهار خوشهٔ PTSD، گسست و اثر بر عملکرد را بررسی میکند. نشانهٔ کمتر از یک ماه میتواند استرس حاد باشد و پاسخ به استرسوری غیرتروماتیک که از انتظار فرهنگی فراتر رفته و معیار اختلال دیگری را ندارد ممکن است اختلال سازگاری باشد.
آسیب مغزی، صرع، مسمومیت یا ترک، پانیک، اضطراب فراگیر، افسردگی، دوقطبی، اختلال شخصیت مرزی، اختلال گسستی و سوگ در افتراقاند. وجود استرسور بهتنهایی تشخیص را ثابت نمیکند و ارزیابی باید از واداشتن فرد به شرح جزئیات پیش از آمادگی پرهیز کند.
وجود برخی علائم بهتنهایی به معنای تشخیص قطعی نیست و ارزیابی حرفهای اهمیت دارد.
پس از تروما یا استرسور، ممکن است نشانههایی از خانواده اختلالات مرتبط با تروما و استرس بهطور غالب وجود داشته باشند و ناراحتی یا اختلال قابلتوجه ایجاد کنند، اما معیارهای کامل PTSD، اختلال استرس حاد، اختلال سازگاری یا تشخیص مشخص دیگری را نداشته باشند. در این شرایط، طبقه معین یا نامعین بر اساس میزان وضوح و ثبت دلیل انتخاب میشود.
در این عنوان، متخصص علت مشخصِ کاملنشدن معیارهای یک اختلال نامگذاریشده را ذکر میکند. نمونههای منبع عبارتاند از:
در این طبقه نیز نشانههای شاخص این خانواده غالب و از نظر بالینی مهماند، اما معیارهای یک اختلال مشخص کامل نیست و متخصص دلیل دقیق را ذکر نمیکند. اطلاعات ناکافی، از جمله در بعضی ارزیابیهای اورژانسی، میتواند زمینه استفاده باشد.
وجود تروما یا استرسور بهتنهایی این تشخیصها را ثابت نمیکند و «نامعین» نیز به معنای خفیف یا غیرواقعیبودن تجربه نیست. نوع مواجهه، زمان شروع و دوام نشانهها، الگوی بازتجربه و اجتناب، خلق و برانگیختگی، گسست، سوگ، مواد، آسیب مغزی و دیگر تشخیصهای افتراقی باید با رویکردی حساس به تروما و بدون واداشتن فرد به شرح جزئیات ناخواسته بررسی شوند.
مصاحبهٔ حساس به تروما با اجازه و کنترل فرد دربارهٔ مواجهه، بازتجربه، اجتناب، خلق، برانگیختگی، خواب، مواد، عملکرد و حمایت اجتماعی انجام میشود. خطر خودکشی، خودآسیبی، خشونت و امنیت فعلی، از جمله تداوم آزار، مستقیماً و محرمانه بررسی میشود.
مقیاسهای PTSD و استرس حاد میتوانند شدت و پاسخ را پیگیری کنند؛ در کودک گزارش مراقب، مشاهدهٔ بازی و بررسی محیط مراقبت لازم است. معاینهٔ پزشکی برای آسیب سر یا پیامد جسمی بر اساس رویداد انجام میشود. نتیجه آزمون روانشناختی به تنهایی تشخیص قطعی محسوب نمیشود.
در PTSD، درمان شناختی رفتاری متمرکز بر تروما، مواجههٔ طولانیمدت، درمان پردازش شناختی و حساسیتزدایی و بازپردازش با حرکات چشم (EMDR) پشتوانه دارند. این درمانها اجتناب، معنای تروما و یادآوریهای شرطی را هدف میگیرند و باید با آمادگی و تحمل فرد تنظیم شوند.
درمان حالمحور، رواندرمانی حمایتی، گروهی و خانواده برای برخی افراد مفید است. در اختلال سازگاری، رواندرمانی حمایتی، حل مسئله، CBT و مداخلهٔ بحران درمانهای اصلیاند. برای کودکان، CBT متمرکز بر تروما با مشارکت مراقب و ایجاد محیط مراقبتی پایدار اهمیت دارد.
SSRIها و برخی SNRIها از داروهای دارای شواهد برای PTSDاند و داروهایی مانند پرازوسین ممکن است برای کابوس در افراد منتخب بررسی شوند. دارو بر اساس نشانه، بیماری همراه و عوارض انتخاب میشود و رواندرمانی متمرکز بر تروما همچنان بخش اصلی درمان است.
شواهد بنزودیازپینها در PTSD ضعیف است و خطر وابستگی یا اختلال پردازش تروما باید سنجیده شود. در اختلال سازگاری، دارو معمولاً نقش محدود و علامتمحور دارد و جای مداخلهٔ روانی–اجتماعی را نمیگیرد؛ تغییر دارو فقط با پزشک انجام میشود.
روانآموزی دربارهٔ واکنشهای اولیه، خواب و برنامهٔ روزانه، کاهش الکل و مواد و اتصال به حمایت قابل اعتماد مفید است. کمک عملی برای مسکن، امنیت، امور حقوقی یا بازگشت به مدرسه و کار میتواند پیششرط درمان روانی باشد.
درمان باید از بازگویی اجباری یا مواجههٔ بدون آمادگی پرهیز کند. در آزار جاری، خشونت خانگی یا کودکآزاری، طرح ایمنی و هماهنگی با خدمات حفاظتی و پزشکی طبق قانون مقدم است.
اگر پس از تروما کابوس، بازتجربه، اجتناب، گوشبهزنگی یا افت عملکرد پایدار مانده یا بدتر میشود، ارزیابی حرفهای توصیه میشود. برای کمک لازم نیست فرد همهٔ جزئیات رویداد را در نخستین جلسه بیان کند.
خطر فعلی از سوی آزارگر، افکار خودکشی، خودآسیبی، خشونت، گسست شدید، مصرف خطرناک مواد یا ناتوانی در مراقبت از خود نیازمند کمک فوری و طرح ایمنی است.
PTSD و حتی اختلال سازگاری میتوانند با خودکشی، رفتار پرخطر یا مصرف مواد همراه شوند. اگر خطر تروما هنوز ادامه دارد، فرد قصد خودکشی یا آسیب دارد، از واقعیت یا محیط جدا شده یا کنترل خشونت دشوار است، نخست به مکان امن بروید و فوراً از خدمات اورژانسی، بحران یا حفاظت محلی کمک بگیرید؛ او را به بازگویی جزئیات مجبور نکنید.
خیر. بسیاری واکنشهای اولیه گذرا هستند؛ PTSD به الگوی مشخص نشانه، بیش از یک ماه تداوم و اختلال قابلتوجه نیاز دارد.
اختلال استرس حاد از سه روز تا یک ماه پس از تروما رخ میدهد؛ تداوم الگوی واجد شرایط بیش از یک ماه میتواند به PTSD مربوط باشد.
خیر. استرسور میتواند طلاق، بیماری، مشکل مالی یا تغییر نقش باشد و لازم نیست معیار تروما برای PTSD را داشته باشد.
خیر. درمان حساس به تروما با ایمنی و کنترل فرد شروع میشود؛ پردازش خاطره بهتدریج و با آمادگی انجام میگیرد.
هر دو در چارچوب درمان ساختاریافته به پردازش خاطره و کاهش اجتناب و واکنش شدید به یادآورها کمک میکنند، اما اجرای آنها به درمانگر آموزشدیده نیاز دارد.
ممکن است با بازی تکراری، کابوس نامشخص، چسبیدن، پسرفت، تحریکپذیری یا اجتناب ظاهر شود؛ ارزیابی باید متناسب با رشد و محیط مراقبت باشد.
خطر جاری از آزارگر، قصد خودکشی یا خشونت، گسست شدید، مصرف خطرناک مواد یا ناتوانی در حفظ ایمنی نیازمند مداخلهٔ فوری است.
