اختلالات مرتبط با مواد و اعتیادآور شامل الگوهای مشکلساز مصرف الکل، اپیوئیدها، محرکها، کانابیس، آرامبخشها، توتون، کافئین، مواد توهمزا و سایر مواد است و اختلال قمار را نیز بهعنوان اعتیاد رفتاری دربر میگیرد. مسمومیت، ترک و اختلالهای روانی القاشده با ماده بخشهای متمایز همین حوزهاند.
وجه مشترک این اختلالها از دست رفتن کنترل، ولع، اولویتیافتن مصرف یا قمار بر مسئولیتها و ادامهٔ رفتار با وجود پیامد است، اما نشانههای جسمی و خطرها به ماده بستگی دارد. این خانواده بار قابلتوجه جسمی، روانی، خانوادگی و اجتماعی دارد و با افسردگی و خودکشی همپوشانی مهمی نشان میدهد.
در این صفحه میآموزید چگونه الگوی مصرف از مسمومیت و ترک تفکیک میشود، ارزیابی بدون قضاوت چگونه انجام میگیرد، درمان چرا باید با نوع ماده و مرحلهٔ آمادگی تغییر متناسب باشد و چه موقعیتی اورژانسی است.
اختلال مصرف ماده الگویی پایدار است که در آن کنترل مصرف مختل میشود، زمان و انرژی زیادی صرف تهیه یا بهبود از اثر ماده میشود، تعهدهای اجتماعی و شغلی آسیب میبینند یا مصرف در موقعیت خطرناک و با وجود آگاهی از زیان ادامه مییابد. تحمل و ترک ممکن است وجود داشته باشند، اما وابستگی جسمی بهتنهایی برای تشخیص اعتیاد کافی نیست.
مسمومیت مجموعهٔ نشانههای اختصاصی پس از مصرف اخیر و ترک مجموعهٔ نشانههای اختصاصی پس از کاهش یا قطع مصرف سنگین و طولانی است. در قمار، تحملمانند، تعقیب باخت، پنهانکاری و آسیب مالی و رابطهای بدون مصرف ماده رخ میدهد. مدار پاداش و یادگیری، ژنتیک، دسترسی، فشار همسالان، تجربهٔ استرس و عوامل اجتماعی در تعاملاند و اختلال مصرف ماده یک مشکل پزشکی است، نه نقص اخلاقی.
ارزیابی نوع ماده، مقدار و الگوی زمانی، راه مصرف، آخرین مصرف، تحمل، ترک، مسمومیت، اوردوز، دورههای کاهش و اثر بر مسئولیتها را بررسی میکند. DSM شدت اختلال مصرف را بر پایهٔ شمار و الگوی ملاکها مشخص میکند و هر ماده باید جداگانه نامگذاری شود.
افتراق میان اختلال اولیهٔ خلق یا روانپریشی و نشانهٔ القاشده با ماده به خط زمانی دقیق نیاز دارد. داروهای تجویزی، بیماریهای کبدی یا عصبی، درد مزمن، ADHD، PTSD، افسردگی، دوقطبی و اختلالات شخصیت نیز بررسی میشوند. در قمار، مانیا و قمار اجتماعی بدون آسیب باید کنار گذاشته شوند.
وجود برخی علائم بهتنهایی به معنای تشخیص قطعی نیست و ارزیابی حرفهای اهمیت دارد.
در منابع ارائهشده برای خانواده اختلالات مرتبط با مواد و اعتیاد، طبقههای «نامعین» بهصورت جداگانه برای گروههای مختلف مواد ثبت شدهاند. این ساختار با یک عنوان کلی «سایر اختلالات مرتبط با موادِ معین» جایگزین نشده است؛ بنابراین نام ماده یا گروه ماده همچنان بخشی مهم از نامگذاری بالینی است.
هر یک از این عناوین برای موقعیتی است که نشانههای شاخص اختلالات مرتبط با همان ماده غالباند و ناراحتی یا اختلال قابلتوجه در عملکرد اجتماعی، شغلی یا حوزههای مهم دیگر ایجاد میکنند، اما معیارهای کامل یک اختلال مشخص مرتبط با آن ماده یا تشخیص دیگری در خانواده اختلالات مرتبط با مواد و اعتیاد را ندارند. منبع طبقههای نامعین زیر را مستند میکند:
«نامعین» الزاماً به این معنا نیست که خود ماده ناشناخته است؛ برای مثال ممکن است ماده الکل یا کانابیس معلوم باشد، اما الگو با هیچ تشخیص مشخص همان گروه انطباق کامل نداشته باشد. در مقابل، عنوان «ماده دیگر یا ناشناخته» برای گروهی است که ماده در طبقههای نامبرده جای نمیگیرد یا هویت آن روشن نیست.
این عنوانها نباید از روی مصرف صرف، تحمل یا یک علامت منفرد استنباط شوند. ارزیابی حرفهای باید ماده و راه مصرف، خط زمانی، مسمومیت یا ترک، میزان اختلال، داروهای تجویزی، بیماریهای جسمی و روانی همراه و تشخیصهای افتراقی را بررسی کند. نامعینبودن طبقه نیز درباره شدت یا فوریت خطر قضاوت نمیکند؛ خطر مسمومیت، ترک یا اوردوز جداگانه ارزیابی میشود.
مصاحبهٔ محرمانه و غیرانگزننده، مشاهدهٔ علائم حیاتی و وضعیت روانی، بررسی خطر خودکشی و خشونت و در صورت امکان اطلاعات نزدیکان پایهٔ ارزیابی است. آزمایش ادرار یا خون، الکلسنج، آزمونهای کبدی، غربال عفونتها یا نوار قلب بر اساس ماده و وضعیت جسمی به ایمنی و تأیید مواجهه کمک میکنند، نه اینکه بهتنهایی اختلال را تشخیص دهند.
ابزارهایی مانند AUDIT برای الکل، DAST برای مواد یا مقیاسهای ولع و قمار میتوانند غربال و پیگیری را پشتیبانی کنند. نتیجهٔ منفی آزمایش مصرف را همیشه رد نمیکند و نتیجه آزمون روانشناختی به تنهایی تشخیص قطعی محسوب نمیشود.
مصاحبهٔ انگیزشی و مداخلات کوتاه به فرد کمک میکند پیامدها و آمادگی تغییر را بررسی کند. CBT، پیشگیری از عود، مدیریت محرک و ولع، حل مسئله و مدیریت اقتضایی با پاداش برای اهداف عینی از رویکردهای رایجاند؛ درمان باید با مرحلهٔ آمادگی و شدت مشکل هماهنگ شود.
درمان فردی، گروهی و خانواده، شبکهدرمانی و برنامههای دوازدهمرحلهای یا همتایان میتوانند برای بعضی افراد مفید باشند. در اختلال قمار، CBT، محدودسازی دسترسی مالی و مشارکت خانواده اهمیت دارد. بیماری روانی همراه و اعتیاد بهتر است بهصورت یکپارچه درمان شوند.
دارو به نوع ماده وابسته است: درمان نگهدارنده با آگونیست یا آگونیست نسبی و آنتاگونیستها برای اختلال مصرف اپیوئید، داروهای کاهش ولع یا بازدارندهٔ مصرف برای الکل، و جایگزین نیکوتین، وارنیکلین یا بوپروپیون برای توتون از نمونهها هستند. داروهای اورژانسی مانند نالوکسان برای برگرداندن اوردوز اپیوئید نقش نجاتبخش دارند.
ترک الکل یا آرامبخشها ممکن است نیازمند درمان پزشکی کنترلشده باشد؛ قطع خودسرانه میتواند تشنج یا دلیریوم ایجاد کند. برای بسیاری از محرکها یا کانابیس داروی اختصاصی قطعی وجود ندارد و درمان روانی–اجتماعی محور است. هیچیک از این مطالب دستور شروع، قطع یا جایگزینی دارو نیست.
سمزدایی فقط مدیریت مرحلهٔ حاد است و بهتنهایی درمان بلندمدت محسوب نمیشود. بازتوانی سرپایی یا اقامتی، پیگیری طولانی، حمایت شغلی و مسکن، گروههای همتا، رسیدگی به سلامت کبد و قلب و مراقبت از عفونتها بر اساس نیاز در برنامه قرار میگیرد.
کاهش آسیب میتواند شامل آموزش پیشگیری از اوردوز، دسترسی قانونی به نالوکسان، پرهیز از مصرف تنها یا ترکیب مواد تضعیفکنندهٔ تنفس، خدمات سرنگ ایمن و برنامهٔ مالی در قمار باشد. هدف این اقدامات حفظ جان و پیوند فرد با درمان است.
اگر کنترل مصرف یا قمار دشوار شده، وظایف و روابط آسیب دیده، ترک یا تحمل ایجاد شده، مصرف در موقعیت خطرناک ادامه دارد یا تلاشهای کاهش ناموفق بوده است، ارزیابی تخصصی توصیه میشود. مراجعه زودهنگام لازم نیست تا رسیدن به مرحلهٔ بسیار شدید به تعویق بیفتد.
کندی یا توقف تنفس، بیدارنشدن، کبودی، تشنج، گیجی شدید، تب و بیقراری پس از ترک، درد قفسهٔ سینه بعد از محرک، یا افکار خودکشی وضعیت اورژانسی است. در این شرایط فوراً با اورژانس محل زندگی تماس بگیرید و درمان خانگی ترک را جایگزین مراقبت پزشکی نکنید.
اوردوز اپیوئید میتواند با تنفس بسیار کند، مردمک تنگ و کاهش هوشیاری ظاهر شود و ترک الکل یا آرامبخشها ممکن است به تشنج یا دلیریوم برسد. در کاهش هوشیاری، اختلال تنفس، تشنج، درد قفسهٔ سینه، روانپریشی یا قصد خودکشی فوراً خدمات اورژانسی را خبر کنید؛ اگر نالوکسان در دسترس و استفاده از آن در محل مجاز و آموزشدادهشده است، بهکارگیری آن نباید تماس با اورژانس را به تأخیر اندازد.
خیر. تحمل و ترک ممکن است در مصرف پزشکی منظم هم رخ دهد؛ اختلال مصرف با از دست رفتن کنترل، ولع، اولویتیافتن مصرف و ادامه با وجود آسیب سنجیده میشود.
در مصرف سنگین یا طولانی، قطع ناگهانی ممکن است تشنج و دلیریوم ایجاد کند. ارزیابی پزشکی پیش از قطع برای تعیین سطح مراقبت ضروری است.
خیر. سمزدایی عوارض حاد را مدیریت میکند؛ پیشگیری از عود، درمان روانی–اجتماعی، دارو در موارد مناسب و حمایت طولانیمدت برای بهبود پایدار لازماند.
در DSM، قمار اختلال اعتیادآور غیرمرتبط با ماده است؛ اشتغال ذهنی، تعقیب باخت، پنهانکاری و ادامه با وجود زیان میتواند الگویی شبیه اعتیاد ایجاد کند.
آزمایش فقط مواجههٔ اخیر با بعضی مواد را در بازهای محدود نشان میدهد. تشخیص به الگو، پیامد، کنترل، شرححال و معاینه وابسته است.
گفتوگوی بدون تحقیر، تشویق به ارزیابی، مرزبندی روشن، پرهیز از پوشاندن پیامدهای خطرناک و مشارکت در برنامهٔ ایمنی و درمان مفیدتر از تهدید یا سرزنش است.
کاهش هوشیاری یا تنفس را اورژانسی در نظر بگیرید، فوراً با خدمات اضطراری تماس بگیرید، فرد را تنها نگذارید و در صورت آموزش و دسترسی قانونی از نالوکسان استفاده کنید.