اختلالات دوقطبی با دورههای قابلتشخیص تغییر خلق، انرژی و فعالیت مشخص میشوند و اختلال دوقطبی نوع یک، نوع دو و ادواریخویی را شامل میشوند. مانیا ویژگی تعیینکنندهٔ نوع یک است؛ نوع دو با هیپومانیا و دورهٔ افسردگی اساسی شناخته میشود.
این اختلال فقط نوسان خلق روزمره نیست. دورهها میتوانند خواب، قضاوت، خرجکردن، روابط، کار و ایمنی را بهشدت تغییر دهند و افسردگی یا حالتهای مختلط با خطر بالای خودکشی همراه باشند. شروع اغلب از سنین پایینتر از افسردگی تکقطبی است و زمینهٔ ژنتیکی مهم اما غیرقطعی دارد.
این صفحه نشانههای مانیا و افسردگی، اهمیت سیر طولی، درمان نگهدارنده و علائم نیازمند مداخلهٔ فوری را توضیح میدهد.
مانیا دورهای از خلق بالا، گشاده یا تحریکپذیر و افزایش غیرعادی انرژی است که با کاهش نیاز به خواب، گفتار پرفشار، شتاب افکار، حواسپرتی، افزایش فعالیت، بزرگمنشی و رفتار پرخطر همراه میشود و اختلال شدید، نیاز به بستری یا روانپریشی میتواند رخ دهد. هیپومانیا همان طیف نشانه را با شدت کمتر و بدون اختلال شدید یا روانپریشی دارد.
دورهٔ افسردگی میتواند با بیلذتی، کندی، گناه و افکار خودکشی ظاهر شود و در ویژگیهای مختلط، نشانههای دو قطب همزمان یا نزدیک دیده میشوند. ادواریخویی نوسانهای مزمن زیرآستانهای دارد. اختلال حاصل تعامل آمادگی وراثتی و تنظیم شبکههای خلق با خواب، ریتم زیستی، استرس و عوامل محیطی است.
تشخیص طولی است: زمان شروع و پایان دوره، تغییر نسبت به شخصیت معمول، شدت، اختلال عملکرد، روانپریشی و رابطه با دارو یا ماده بررسی میشود. یک روز پرانرژی، بیخوابی ناشی از استرس یا تغییر خلق ساعتی بهتنهایی مانیا نیست.
افسردگی تکقطبی، ADHD، اختلال شخصیت مرزی، اسکیزوفرنی و اختلال اسکیزوافکتیو، دلیریوم، پرکاری تیروئید و مانیا یا افسردگی القاشده با محرک، استروئید یا ضدافسردگی در افتراقاند. اطلاعات خانواده و سابقهٔ دورههای پیشین برای کشف هیپومانیا اهمیت ویژه دارد.
وجود برخی علائم بهتنهایی به معنای تشخیص قطعی نیست و ارزیابی حرفهای اهمیت دارد.
گاهی نشانههای مانیا، هیپومانیا یا نوسان خلق از نظر بالینی مهماند، اما معیارهای کامل اختلال دوقطبی نوع یک، نوع دو، ادواریخویی یا تشخیص مشخص دیگری را ندارند. طبقههای «معین» و «نامعین» برای ثبت چنین الگوهایی به کار میروند و بهخودیخود معادل شکل خفیفتر اختلال دوقطبی نیستند.
در این طبقه، متخصص علت مشخصِ کاملنشدن معیارهای یک تشخیص اصلی را ثبت میکند. منبع نمونههای زیر را ارائه میدهد:
در این طبقه، نشانههای شاخص طیف دوقطبی غالب و مختلکنندهاند، اما معیارهای تشخیص مشخص کامل نیست و دلیل دقیق ذکر نمیشود. منبع کمبود اطلاعات برای تشخیص دقیقتر، از جمله در برخی محیطهای اورژانسی، را نیز در این چارچوب قرار میدهد.
وقتی نشانههای مهم خلقی با معیارهای کامل هیچ اختلال افسردگی یا دوقطبی منطبق نیستند و در زمان ارزیابی انتخاب میان اختلال دوقطبی نامعین و اختلال افسردگی نامعین دشوار است، منبع عنوان «اختلال خلقی نامعین» را مطرح میکند؛ آشفتگی حاد یک نمونه زمینهای است.
تشخیص به سیر طولی، تغییر نسبت به خط پایه، مدت و شدت دورهها، خواب و انرژی، روانپریشی، مواد و داروها و سابقه افسردگی وابسته است. از چند روز پرانرژی یا نوسان خلق روزمره نمیتوان این عناوین را استنباط کرد.
مصاحبه خواب، انرژی، گفتار، افکار، رفتار مالی و جنسی، تحریکپذیری، افسردگی، روانپریشی و خطر خودکشی یا آسیب را در طول زمان مرور میکند. شرححال خانوادگی، مصرف مواد و داروها و اطلاعات نزدیکان با رضایت فرد به تشخیص دوره کمک میکند.
مقیاسهایی مانند یانگ برای مانیا، پرسشنامههای خلق و نمودار روزانه خواب و خلق برای اندازهگیری شدت و پیگیری مفیدند. آزمایش تیروئید، کبد، کلیه، بارداری یا بررسی مواد بر حسب وضعیت و داروی احتمالی انجام میشود. نتیجه آزمون روانشناختی به تنهایی تشخیص قطعی محسوب نمیشود.
روانآموزی، CBT، درمان بینفردی و ریتم اجتماعی و درمان خانوادهمحور مکمل درمان داروییاند. این روشها به شناخت هشدارهای عود، نظم خواب و فعالیت، مدیریت استرس، حل تعارض و پایبندی آگاهانه کمک میکنند.
در فاز حاد مانیا، توان مشارکت در رواندرمانی عمیق ممکن است محدود باشد و ابتدا ایمنی و ثبات لازم است. پس از ثبات، برنامهٔ پیشگیری از عود، اصلاح پیامدهای مالی یا رابطهای و حمایت از بازگشت به نقشها اهمیت پیدا میکند.
تثبیتکنندههای خلق مانند لیتیوم، والپروات، کاربامازپین یا لاموتریژین و داروهای ضدروانپریشی آتیپیک بسته به فاز، سابقه و ویژگیهای فرد استفاده میشوند. انتخاب درمان مانیا، افسردگی دوقطبی و نگهدارنده یکسان نیست و برخی داروها به پایش سطح خونی، کلیه، تیروئید، کبد یا شاخصهای متابولیک نیاز دارند.
ضدافسردگی بهتنهایی میتواند در برخی افراد سوئیچ خلق یا بیثباتی ایجاد کند و باید فقط در چارچوب برنامهٔ تخصصی بررسی شود. بارداری، تداخل، عوارض و مسمومیت احتمالی در تصمیمگیری مهماند؛ دارو را خودسرانه شروع، قطع یا کموزیاد نکنید.
برنامهٔ منظم خواب و بیداری، کاهش شیفت و شببیداری، پرهیز از الکل و مواد، ثبت خلق و مشارکت خانواده در تشخیص علائم هشداردهنده به پیشگیری از عود کمک میکند. حمایت شغلی و برنامهٔ حفاظت مالی در دورههای پرخطر ممکن است لازم باشد.
ECT برای مانیا یا افسردگی بسیار شدید، مقاوم، روانپریشانه یا همراه خطر بالا میتواند بررسی شود. بستری در صورت ناتوانی در حفظ ایمنی یا خودمراقبتی بخشی از درمان است، نه شکست فرد.
کاهش محسوس نیاز به خواب همراه افزایش انرژی، گفتار یا خرج و رفتار غیرمعمول، دورههای افسردگی تکراری یا نوسانهایی که کار و رابطه را مختل میکنند نیازمند ارزیابی روانپزشکیاند. مراجعه در آغاز تغییر میتواند از پیامدهای شدیدتر جلوگیری کند.
مانیا با روانپریشی، چند شب بیخوابی و آشفتگی فزاینده، رانندگی یا خرج خطرناک، تهدید، ناتوانی در خوردن و مراقبت از خود، یا افکار خودکشی در افسردگی یا حالت مختلط نیازمند کمک فوری است.
مانیای شدید میتواند قضاوت و واقعیتسنجی را مختل و رفتار مالی، جنسی، رانندگی یا پرخاشگری را خطرناک کند؛ افسردگی و حالت مختلط با خطر خودکشی همراهاند. در قصد خودکشی، روانپریشی، تهدید، بیخوابی چندشبه با تشدید آشفتگی یا ناتوانی در حفظ ایمنی، فرد را تنها نگذارید و فوراً خدمات اورژانسی یا بحران را درگیر کنید.
خیر. تشخیص به دورههای متمایز تغییر خلق و انرژی، مدت، نشانههای همراه و اختلال عملکرد وابسته است، نه صرف تغییر احساس در طول روز.
هر دو افزایش خلق و انرژی دارند؛ مانیا اختلال شدید، نیاز به بستری یا روانپریشی میتواند ایجاد کند، در حالی که هیپومانیا این شدت را ندارد.
خیر. بسیاری ابتدا با افسردگی مراجعه میکنند و هیپومانیا یا مانیای گذشته فقط با شرححال دقیق و اطلاعات نزدیکان آشکار میشود.
کاهش نیاز به خواب میتواند علامت زودرس مانیا باشد و بینظمی خواب یا شببیداری در افراد مستعد عود را تحریک کند.
در اختلال دوقطبی ممکن است سوئیچ خلق یا بیثباتی ایجاد کند؛ تصمیم باید توسط روانپزشک و در چارچوب تثبیت خلق گرفته شود.
کاهش خواب، افزایش غیرعادی حرفزدن و فعالیت، خرج یا تصمیم خطرناک، بدگمانی، تحریکپذیری و سپس افت شدید خلق از علائم مهماند.
وقتی خودکشی یا خشونت، روانپریشی، قضاوت بسیار مختل، رفتار خطرناک یا ناتوانی در خودمراقبتی وجود دارد، بستری برای ایمنی و درمان ممکن است لازم باشد.
