نامهای تجاری:
فنیتوئین سدیم
دیلانتین
اپیتوئین
گروه دارویی-درمانی:
ضد تشنج، تثبیتکننده خلق و خو. فنیتوئین با کاهش فعالیت الکتریکی غیرطبیعی در مغز به کنترل تشنج کمک میکند.
اشکال دارویی موجود:
– قرص:
– ۵۰ میلیگرم
– ۱۰۰ میلیگرم
– کپسول:
– ۱۰۰ میلیگرم
– شربت:
– ۳۰ میلیگرم در هر ۵ میلیلیتر
– آمپول:
– ۵۰ میلیگرم در هر میلیلیتر
فنیتوئین یکی از داروهای مهم در زمینه روانشناختی و عصبی است که به طور گسترده برای کنترل تشنج و برخی مشکلات عصبی دیگر استفاده میشود. این دارو به گروه داروهای ضد تشنج تعلق دارد و با کاهش فعالیت الکتریکی غیرطبیعی در مغز، به کنترل تشنج کمک میکند. فنیتوئین به عنوان یک تثبیتکننده خلق و خو نیز شناخته میشود و در درمان برخی اختلالات روانشناختی موثر است. اهمیت این دارو در سلامت روان و عصبی به دلیل کاربرد گستردهاش در عمل بالینی و تأثیرات مثبت آن بر کیفیت زندگی بیماران، غیرقابل انکار است. در ادامه این مقاله، به بررسی مزایا، خطرات و راهنماییهای استفاده ایمن از فنیتوئین خواهیم پرداخت.
موارد مصرف فنیتوئین (Phenytoin)
موارد مصرف تأیید شده (FDA approved)
فنیتوئین به طور گستردهای به عنوان یک داروی ضد تشنج شناخته میشود و یکی از مهمترین کاربردهای آن در درمان و پیشگیری از تشنج در افراد مبتلا به صرع است. این دارو به ویژه برای کنترل تشنجهای تونیک-کلونیک (که به عنوان تشنجهای بزرگ نیز شناخته میشوند) و تشنجهای جزئی پیچیده مؤثر است. فنیتوئین با کاهش فعالیت الکتریکی غیرطبیعی در مغز، به کنترل این نوع تشنجها کمک میکند.
این دارو همچنین ممکن است در برخی موارد برای پیشگیری از تشنجهای ناشی از آسیبهای مغزی یا جراحیهای مغزی به کار رود. برای کودکان و سالمندان، دوز و نحوه مصرف فنیتوئین ممکن است بر اساس نیازهای خاص آنها تنظیم شود، لذا مشاوره با روانپزشک یا متخصص مغز و اعصاب ضروری است.
موارد مصرف غیررسمی (off-label)
علاوه بر کاربردهای تأیید شده، فنیتوئین در برخی موارد به صورت غیررسمی برای درمان مشکلات دیگری نیز به کار میرود. یکی از این موارد، استفاده از فنیتوئین به عنوان یک تثبیتکننده خلق و خو در افراد مبتلا به اختلال دوقطبی است. اگرچه این کاربرد به طور رسمی تأیید نشده است، اما برخی از روانپزشکان ممکن است با توجه به تجربه بالینی و شواهد موجود، آن را برای بیمارانی که به درمانهای دیگر پاسخ نمیدهند، تجویز کنند.
همچنین، فنیتوئین ممکن است در موارد خاص برای درمان دردهای عصبی مانند نورالژی تریژمینال استفاده شود. در این شرایط، فنیتوئین معمولاً به تنهایی یا در ترکیب با سایر داروها و درمانها مورد استفاده قرار میگیرد تا اثربخشی بیشتری داشته باشد.
در نهایت، باید توجه داشت که استفاده از فنیتوئین برای موارد غیررسمی نیاز به مشاوره دقیق و نظارت پزشک دارد تا از ایمنی و اثربخشی درمان اطمینان حاصل شود.
مکانیسم عمل فنیتوئین (Phenytoin)
فنیتوئین به عنوان یک داروی ضد تشنج، با تأثیر بر فعالیت الکتریکی سلولهای عصبی در مغز عمل میکند. این دارو عمدتاً با تثبیت غشای سلولهای عصبی و کاهش تحریکپذیری آنها، از انتشار پتانسیلهای عمل غیرطبیعی که منجر به تشنج میشوند، جلوگیری میکند.
فنیتوئین با مسدود کردن کانالهای سدیمی وابسته به ولتاژ در نورونها، مانع از ورود بیش از حد یونهای سدیم به داخل سلولهای عصبی میشود. این عمل باعث کاهش فعالیت الکتریکی غیرطبیعی و جلوگیری از انتشار پتانسیلهای عمل سریع و ناگهانی میشود که میتواند منجر به تشنج گردد. به عبارت دیگر، فنیتوئین با تنظیم جریان یونهای سدیم، به تثبیت فعالیت الکتریکی مغز کمک میکند.
از نظر فارماکوکینتیک، فنیتوئین به صورت خوراکی جذب میشود و به پروتئینهای پلاسما به شدت متصل میگردد. این دارو به آهستگی متابولیزه میشود و نیمهعمر آن در بدن متغیر است که میتواند بین ۷ تا ۴۲ ساعت باشد. این ویژگیها باعث میشود که فنیتوئین نیاز به تنظیم دقیق دوز داشته باشد تا به سطح درمانی مؤثر برسد و از عوارض جانبی جلوگیری شود.
از نظر درمانی، مکانیسم عمل فنیتوئین در کاهش و کنترل تشنجها، به ویژه در افراد مبتلا به صرع، بسیار مؤثر است. با کاهش فعالیت الکتریکی غیرطبیعی در مغز، این دارو به بهبود کیفیت زندگی بیماران کمک میکند و از وقوع حملات تشنجی جلوگیری مینماید. این امر به ویژه در مدیریت تشنجهای تونیک-کلونیک و تشنجهای جزئی پیچیده اهمیت دارد.
نحوه مصرف و دوزهای فنیتوئین (Phenytoin)
دوزهای معمول
دوز فنیتوئین بسته به شرایط بیمار و نوع تشنج متفاوت است. برای بزرگسالان، دوز شروع معمولاً بین ۱۰۰ تا ۳۰۰ میلیگرم در روز است که میتواند به تدریج افزایش یابد تا به دوز نگهدارنده بین ۳۰۰ تا ۶۰۰ میلیگرم در روز برسد. این دوز معمولاً به صورت دو یا سه بار در روز تقسیم میشود.
برای کودکان، دوز معمولاً بر اساس وزن بدن محاسبه میشود و معمولاً از ۵ میلیگرم به ازای هر کیلوگرم وزن بدن در روز شروع میشود. دوز ممکن است به تدریج افزایش یابد تا به دوز نگهدارنده برسد، که معمولاً بین ۴ تا ۸ میلیگرم به ازای هر کیلوگرم وزن بدن در روز است.
برای سالمندان یا افرادی که مشکلات کبدی یا کلیوی دارند، ممکن است نیاز به تنظیم دوز باشد. در این موارد، مشاوره با روانپزشک یا متخصص مغز و اعصاب ضروری است.
چگونگی مصرف دارو
فنیتوئین معمولاً به صورت خوراکی و با یک لیوان آب مصرف میشود. بهتر است دارو را در زمانهای مشخصی از روز مصرف کنید تا سطح دارو در خون ثابت بماند. این دارو میتواند با غذا یا بدون غذا مصرف شود، اما بهتر است به توصیه پزشک عمل کنید.
در صورت فراموش کردن یک دوز، به محض یادآوری آن را مصرف کنید، مگر اینکه نزدیک به زمان دوز بعدی باشد. در این صورت، دوز فراموش شده را نادیده بگیرید و به برنامه معمول خود ادامه دهید. هرگز دو دوز را با هم مصرف نکنید.
مدت زمان مصرف
فنیتوئین معمولاً به عنوان بخشی از یک برنامه درمانی بلندمدت برای کنترل تشنجها استفاده میشود. مدت زمان مصرف دارو بستگی به نوع و شدت تشنج دارد و باید تحت نظر پزشک تعیین شود.
قطع ناگهانی فنیتوئین میتواند منجر به بازگشت یا تشدید تشنجها شود. بنابراین، در صورت نیاز به قطع دارو، باید به تدریج و تحت نظارت پزشک انجام شود.
احتیاطها و توصیهها در مصرف
- از مصرف الکل خودداری کنید، زیرا میتواند اثرات فنیتوئین را تحت تأثیر قرار دهد.
- اگر دارو باعث خوابآلودگی میشود، از رانندگی و کار با ماشینآلات سنگین خودداری کنید.
- به طور منظم به پزشک خود مراجعه کنید تا سطح دارو در خون و وضعیت سلامت عمومی شما بررسی شود.
- دارو را در جای خشک و خنک و دور از دسترس کودکان نگهداری کنید.
- اگر عوارض جانبی غیرمعمول یا شدید را تجربه کردید، فوراً به پزشک خود اطلاع دهید.
همیشه قبل از شروع، تغییر یا قطع مصرف فنیتوئین با پزشک خود مشورت کنید تا از ایمنی و اثربخشی درمان اطمینان حاصل شود.
عوارض جانبی فنیتوئین (Phenytoin)
عوارض جانبی شایع
فنیتوئین، مانند بسیاری از داروهای ضد تشنج، ممکن است باعث بروز عوارض جانبی شایع شود. این عوارض شامل خوابآلودگی، سرگیجه، و خشکی دهان است. خوابآلودگی و سرگیجه ممکن است در حدود ۱۰٪ از بیماران گزارش شود و معمولاً در هفتههای اول مصرف ظاهر میشوند و اغلب به تدریج کاهش مییابند. خشکی دهان نیز میتواند به عنوان یک عارضه جانبی شایع ظاهر شود، که با مصرف مایعات کافی و رعایت بهداشت دهان قابل مدیریت است.
عوارض جانبی کمتر شایع
برخی از بیماران ممکن است عوارض جانبی کمتری را تجربه کنند که شامل تغییرات خلقی، تاری دید، و مشکلات گوارشی مانند تهوع یا استفراغ است. این عوارض در کمتر از ۱٪ از بیماران مشاهده میشود. در صورت بروز این علائم، مهم است که بیمار با روانپزشک یا پزشک معالج خود مشورت کند تا نیاز به تنظیم دوز یا تغییر در درمان را بررسی کند.
عوارض جانبی خطرناک
فنیتوئین میتواند در موارد نادر باعث بروز عوارض جانبی خطرناکی شود. این عوارض شامل واکنشهای آلرژیک شدید مانند کهیر، مشکلات تنفسی، یا ضربان قلب نامنظم است. این عوارض در کمتر از ۰٫۱٪ از بیماران گزارش شدهاند. در صورت بروز هر یک از این علائم، نیاز به دریافت فوری مراقبت پزشکی ضروری است.
خطرات مرتبط با مصرف طولانیمدت
مصرف طولانیمدت فنیتوئین ممکن است با خطراتی همچون وابستگی دارویی، آسیب به کبد، یا تغییرات عملکرد شناختی همراه باشد. مطالعات نشان دادهاند که مصرف مداوم این دارو میتواند به مرور زمان به کبد آسیب برساند، لذا انجام آزمایشهای منظم کبدی و مشاوره با پزشک برای ارزیابی وضعیت سلامت ضروری است.
توصیهها برای کاهش عوارض جانبی
برای کاهش عوارض جانبی، توصیه میشود فنیتوئین را همراه با غذا مصرف کنید تا مشکلات گوارشی کاهش یابد. همچنین، رعایت دقیق دوز تجویز شده توسط پزشک و عدم تغییر خودسرانه در میزان مصرف دارو بسیار مهم است. بیماران باید هرگونه نگرانی یا عوارض غیرمنتظره را با روانپزشک یا پزشک معالج خود در میان بگذارند تا بهترین راهکار برای مدیریت آنها ارائه شود. ارتباط باز و مستمر با تیم درمانی میتواند به بهبود کیفیت زندگی بیمار کمک کند و خطرات مرتبط با مصرف دارو را به حداقل برساند.
موارد منع مصرف و احتیاطها در رابطه با فنیتوئین (Phenytoin)
موارد منع مصرف
- آلرژی به فنیتوئین یا مواد تشکیلدهنده آن: افرادی که سابقه واکنشهای آلرژیک به فنیتوئین یا هر یک از مواد تشکیلدهنده آن دارند، نباید از این دارو استفاده کنند.
- مشکلات شدید کبدی: فنیتوئین ممکن است باعث تشدید مشکلات کبدی شود، بنابراین در افرادی که دچار نارسایی شدید کبدی هستند، مصرف آن منع شده است.
- بیماریهای خاص: افرادی که به بیماریهای خاصی مانند پورفیری حاد متناوب مبتلا هستند، نباید از فنیتوئین استفاده کنند.
موارد احتیاط
- مصرف همزمان با الکل یا سایر داروهای خوابآور: مصرف فنیتوئین همراه با الکل یا داروهای خوابآور میتواند اثرات آرامبخشی را افزایش دهد و خطر خوابآلودگی یا کاهش هوشیاری را بیشتر کند.
- گروههای پرخطر: سالمندان، افراد با سابقه سوءمصرف مواد، و افرادی که به افسردگی شدید یا بیماریهای روانشناختی مزمن مبتلا هستند، باید با احتیاط و تحت نظارت دقیق روانپزشک از این دارو استفاده کنند.
- مشکلات قلبی: فنیتوئین میتواند بر ضربان قلب تأثیر بگذارد، بنابراین افرادی که مشکلات قلبی دارند باید با احتیاط از این دارو استفاده کنند.
بارداری و شیردهی
دستهبندی FDA برای بارداری
دسته D
خطر شناختهشده: شواهد مثبت از خطر برای جنین در انسان وجود دارد. با این حال، در مواردی که منافع درمانی برای مادر بیشتر از خطرات باشد، ممکن است استفاده از این داروها توجیه شود (مانند شرایط تهدیدکننده حیات).
توضیحات
- بارداری: مصرف فنیتوئین در دوران بارداری ممکن است با خطراتی برای جنین همراه باشد، از جمله نقصهای مادرزادی. بنابراین، باید تنها در مواردی که منافع آن بیشتر از خطرات احتمالی است، استفاده شود.
- شیردهی: فنیتوئین به شیر مادر منتقل میشود و ممکن است بر نوزاد تأثیر بگذارد. مادران شیرده باید قبل از مصرف این دارو با روانپزشک مشورت کنند.
مصرف بیش از حد
- علائم: مصرف بیش از حد فنیتوئین میتواند منجر به خوابآلودگی شدید، تنفس آهسته، بیهوشی، یا حتی خطر کما شود.
- اقدامات اضطراری: در صورت مصرف بیش از حد، بلافاصله با مرکز فوریتهای پزشکی تماس بگیرید یا به بیمارستان مراجعه کنید. مداخله سریع پزشکی میتواند از عوارض جدی جلوگیری کند.
همواره توصیه میشود قبل از شروع یا تغییر دوز فنیتوئین با روانپزشک یا پزشک معالج خود مشورت کنید تا از ایمنی و اثربخشی درمان اطمینان حاصل شود.
سؤالات متداول
این دارو برای درمان چه شرایطی استفاده میشود؟
فنیتوئین به طور عمده برای کنترل و پیشگیری از تشنج در افراد مبتلا به صرع استفاده میشود. این دارو به ویژه در درمان تشنجهای تونیک-کلونیک و تشنجهای جزئی پیچیده مؤثر است.
چگونه این دارو عمل میکند؟
فنیتوئین با کاهش فعالیت الکتریکی غیرطبیعی در مغز، به کنترل تشنجها کمک میکند. این دارو با تثبیت غشای سلولهای عصبی و کاهش تحریکپذیری آنها عمل میکند.
چه مدت طول میکشد تا اثرات دارو را احساس کنم؟
اثرات فنیتوئین معمولاً در عرض چند روز تا چند هفته پس از شروع مصرف قابل مشاهده هستند. با این حال، ممکن است برای برخی افراد زمان بیشتری طول بکشد تا به طور کامل بهبود یابند.
دوز معمول این دارو چقدر است و چگونه باید آن را مصرف کنم؟
دوز فنیتوئین بسته به وضعیت پزشکی و پاسخ فرد به درمان متفاوت است. معمولاً این دارو به صورت خوراکی و در دوزهای تقسیم شده در طول روز مصرف میشود. پیروی از دستورات پزشک بسیار مهم است.
اگر یک دوز را فراموش کنم، چه باید بکنم؟
اگر یک دوز را فراموش کردید، به محض یادآوری آن را مصرف کنید. اگر نزدیک به زمان دوز بعدی است، دوز فراموش شده را نادیده بگیرید و برنامه معمول خود را ادامه دهید. هرگز دوز دو برابر مصرف نکنید.
عوارض جانبی شایع این دارو چیست؟
عوارض جانبی شایع شامل خوابآلودگی، سرگیجه، و مشکلات گوارشی مانند تهوع است. اگر این عوارض ادامه یافت یا شدید شد، با پزشک خود مشورت کنید.
آیا این دارو با سایر داروهایی که مصرف میکنم تداخل دارد؟
بله، فنیتوئین میتواند با برخی داروها تداخل داشته باشد. مهم است که پزشک خود را از تمام داروها و مکملهایی که مصرف میکنید مطلع کنید.
آیا میتوانم در حین مصرف این دارو الکل بنوشم؟
مصرف الکل همراه با فنیتوئین میتواند اثرات آرامبخش دارو را افزایش دهد و ممکن است خطر خوابآلودگی را بیشتر کند. بهتر است از مصرف الکل خودداری کنید.
آیا این دارو میتواند باعث وابستگی یا اعتیاد شود؟
فنیتوئین به طور کلی به عنوان دارویی با خطر کم وابستگی شناخته میشود، اما همیشه باید طبق دستور پزشک مصرف شود.
آیا مصرف این دارو در دوران بارداری یا شیردهی بیخطر است؟
فنیتوئین ممکن است خطراتی برای جنین داشته باشد و باید با احتیاط در دوران بارداری مصرف شود. در دوران شیردهی نیز باید با پزشک مشورت شود.
آیا مصرف این دارو بر توانایی رانندگی یا کار با ماشینآلات تأثیر میگذارد؟
فنیتوئین ممکن است باعث خوابآلودگی یا سرگیجه شود، بنابراین باید در هنگام رانندگی یا کار با ماشینآلات احتیاط کنید.
چه مدت باید این دارو را مصرف کنم؟
مدت زمان مصرف فنیتوئین بستگی به وضعیت پزشکی شما دارد و باید طبق توصیه پزشک ادامه یابد. هرگز بدون مشورت با پزشک مصرف دارو را قطع نکنید.
آیا میتوانم مصرف این دارو را به طور ناگهانی قطع کنم؟
قطع ناگهانی فنیتوئین میتواند باعث بروز تشنج شود. همیشه باید کاهش دوز تحت نظارت پزشک انجام شود.
اگر عوارض جانبی شدیدی تجربه کنم، چه باید بکنم؟
در صورت بروز عوارض جانبی شدید، مانند واکنشهای آلرژیک یا مشکلات تنفسی، فوراً به پزشک یا مرکز فوریتهای پزشکی مراجعه کنید.
آیا این دارو با شرایط پزشکی دیگری که دارم تداخل دارد؟
بله، برخی شرایط پزشکی ممکن است تحت تأثیر فنیتوئین قرار گیرند. حتماً پزشک خود را از تمام وضعیتهای پزشکی خود مطلع کنید.
آیا مصرف این دارو بر وزن من تأثیر میگذارد؟
فنیتوئین ممکن است در برخی افراد باعث تغییرات وزن شود. اگر نگرانی دارید، با پزشک خود صحبت کنید.
آیا مصرف این دارو میتواند بر زندگی جنسی من تأثیر بگذارد؟
برخی افراد ممکن است تغییراتی در عملکرد جنسی خود تجربه کنند. اگر این مسئله برای شما پیش آمد، با پزشک مشورت کنید.
آیا این دارو میتواند باعث تغییرات خلقی شود؟
فنیتوئین ممکن است بر خلق و خو تأثیر بگذارد. اگر تغییرات خلقی شدید را تجربه کردید، با پزشک خود مشورت کنید.
آیا نیاز به انجام آزمایشهای منظم در حین مصرف این دارو دارم؟
بله، ممکن است نیاز به انجام آزمایشهای منظم برای پایش سطح دارو در خون و عملکرد کبد داشته باشید.
آیا این دارو با مکملهای غذایی یا گیاهی تداخل دارد؟
برخی مکملهای غذایی یا گیاهی ممکن است با فنیتوئین تداخل داشته باشند. قبل از مصرف هر مکملی با پزشک خود مشورت کنید.
همیشه توصیه میشود که برای هرگونه سوال یا نگرانی با روانپزشک یا پزشک معالج خود مشورت کنید تا بهترین راهنمایی را دریافت کنید.
نتیجهگیری
در این مقاله به بررسی فنیتوئین، کاربردها، مزایا، خطرات و راهنماییهای استفاده ایمن از این داروی مهم پرداختیم. فنیتوئین به عنوان یک داروی ضد تشنج و تثبیتکننده خلق و خو، نقش مهمی در مدیریت مشکلات روانشناختی و عصبی دارد. توصیه میشود که برای دریافت مشاوره شخصیسازی شده و اطلاعات بیشتر، حتماً با یک روانپزشک مشورت کنید. تصمیمگیری آگاهانه و بهرهگیری از مشاورههای تخصصی میتواند در مدیریت بهینه سلامت روان و عصبی شما بسیار مؤثر باشد.
منابع
- Medscape. Drug Reference. Medscape.
- National Alliance on Mental Illness (NAMI). Mental Health Medications. NAMI.
- WebMD. Drugs and Medications A-Z. WebMD.
- Stahl, S. M. (2019). Stahl’s Essential Psychopharmacology: Neuroscientific Basis and Practical Applications (5th ed.). Cambridge University Press.
- Bezchlibnyk-Butler, K., & Jeffries, J. (2021). Clinical Handbook of Psychotropic Drugs (24th ed.). Hogrefe Publishing.
- Schatzberg, A. F., & Nemeroff, C. B. (2023). The American Psychiatric Association Publishing Textbook of Psychopharmacology (6th ed.). American Psychiatric Association Publishing.
